Αμφιλεγόμενος ροκ σταρ της λογοτεχνίας

Ο Μάρτιν Εϊμις υπήρξε επιφανές μέλος του βρετανικού Νέου Κύματος της λογοτεχνίας, όπως εκφράστηκε ήδη από τα μισά της δεκαετίας του ’70. Ενας ροκ σταρ συγγραφέας που παρέμεινε μέχρι τέλους αμφιλεγόμενος, ενώ τα έργα του σφράγισαν το ύφος των δεκαετιών του ’80 και του ’90. Εφυγε από τη ζωή στις αρχές της περασμένης εβδομάδας από καρκίνο του οισοφάγου στο σπίτι του στη Φλόριντα των ΗΠΑ. Ηταν 73 ετών. Ο θάνατός του συνέπεσε με την πρεμιέρα, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, της ταινίας του Τζόναθαν Γκλέιζερ «Zone of Interest», που βασίζεται στο ομώνυμο προτελευταίο μυθιστόρημα του συγγραφέα. Τον καυστικό και συχνά προβοκατόρικο λόγο του Μάρτιν Εϊμις μπορούσες να τον θαυμάσεις ή να τον αντιπαθήσεις, μα σίγουρα ήταν αδύνατον να τον αγνοήσεις.

Γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1949. Ηταν γιος του περίφημου σερ Κίνγκσλεϊ Εϊμις, ενός πολυμαθούς ανθρώπου των γραμμάτων, ο οποίος κατά διαβολική σύμπτωση πέθανε στα 73 του χρόνια επίσης, και της Χίλαρι Μπάρντγουελ. Οταν ανακάλυψε τη λογοτεχνία, εκείνη τον ερωτεύτηκε. Ανάμεσα σε άλλα σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στην Οξφόρδη, απ’ όπου αποφοίτησε με έπαινο. Βρήκε δουλειά στη διάσημη εβδομαδιαία λογοτεχνική επιθεώρηση «Times Literary Supplement» και αργότερα στο «New Statesman». Κάπου εκεί θα γνωρίσει τον μετέπειτα μυθιστοριογράφο Τζούλιαν Μπαρνς, τον ποιητή Τζον Φέντον και τον φιλόσοφο και κριτικό Κρίστοφερ Χίτσενς. Μια κλειστή ομάδα που σε μερικά χρόνια θα σχηματίσει τον πυρήνα της νέας άνοιξης των βρετανικών γραμμάτων, μαζί με τους Σαλμάν Ρούσντι, Καζούο Ισιγκούρο, Ιαν ΜακΓιούαν κ.ά.

Σύντομα ο Εϊμις θα αναδειχθεί σε ηγετική φιγούρα της ομάδας. Με γλώσσα κοφτερή και ατίθασο κριτικό πνεύμα, η σεξουαλική επανάσταση του ’60 θα συναντήσει το αναδυόμενο πανκ. Αμέσως θα γίνουν θέμα στον Τύπο, διότι η ομάδα διαθέτει όχι μόνο την αυθάδεια της ηλικίας αλλά και την πεποίθηση πως ήρθαν για να ταράξουν τα νερά. Και πράγματι αυτό συνέβη. Το πρώτο του μυθιστόρημα «The Rachel Papers» (1973) κέρδισε το Βραβείο Σόμερσετ Μομ, μια πολύ καλή διάκριση για τους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, ενώ με το επόμενο «Dead Babies» (1975) οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» θα γράψουν πως η λογοτεχνία του Εϊμις είναι μια δυσάρεστη εμπειρία. Η αλήθεια είναι πως τα τότε κείμενα του Εϊμις δεν ήταν για παλιομοδίτικα μυαλά. Επιαναν το πνεύμα μιας καινούργιας εποχής και προσέφεραν με σαρδόνια οξύτητα μια ευφυή πολυεπίπεδη αφήγηση.

Πάνω σε αυτό το ύφος θα συνθέσει και το περίφημο «Χρήμα» (μτφ. Φωτεινή Μεγαλούδη, Πατάκης, 1999, έτος έκδοσης στη Βρετανία 1984), μια σάτιρα που σπάει κόκαλα για τη μορφή της κατανάλωσης την εποχή του θατσερισμού. Πολύ συχνά τον συνέκριναν με τον πατέρα του, κάτι που του προκαλούσε ασφυξία. Το 1991, στο τέλος της δεύτερης περιόδου του έργου του, θα έρθει ένα μυθιστόρημα – σταθμός, «Το βέλος του χρόνου» (μτφ. Γιάννης Σκαρπέλος, Νεφέλη, 1995). Ενα ανατριχιαστικό χρονολόγιο που αναπαριστούσε τη ζωή ενός γιατρού σε στρατόπεδο εξόντωσης. Το βιβλίο εγκαινίαζε μια σειρά από έργα όπου ο Εϊμις θα εξερευνούσε τα ιστορικά φαινόμενα του ναζισμού, της Γενοκτονίας και του σταλινισμού μέσα από μια αιρετική οπτική γωνία.

Πέρα από τη βιτρίνα του «κακού αγοριού», με την οποία πολύ συχνά βρισκόταν αντιμέτωπος και ο ίδιος, ο Εϊμις ήταν ένας πολυμαθής λογοτέχνης. Ασχολήθηκε εκτεταμένα με την αρθρογραφία και τη μελέτη της κριτικής, αν και με τους κριτικούς βρισκόταν συνεχώς στα μαχαίρια. Πεδία τού ενδιαφέροντός του ήταν τα δημόσια πρόσωπα που έπαιζαν ή επρόκειτο να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στα πράγματα, όπως για παράδειγμα ο Ντόναλντ Τραμπ. Η αιχμηρότητα των κειμένων του όπως και των κατά καιρούς απόψεών του τον έφερνε απέναντι σε μια σωρεία κατηγοριών, όπως αυτή της ισλαμοφοβίας, μετά τις επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, ή του μισογυνισμού.

Εγραψε συνολικά δεκαπέντε μυθιστορήματα και απέκτησε μεγάλη φήμη από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 κι έπειτα, όταν απασχολούσε τις εφημερίδες για το παραμικρό. «Σαν ένας ξανθός Τζάγκερ, αλλά αρκετά πιο κοντός», όπως έλεγε δηκτικά ο Χίτσενς, οι σχέσεις με τον οποίο πέρασαν από σαράντα κύματα. Τα βιβλία του έβρισκαν άμεση ανταπόκριση και γίνονταν αμέσως ευπώλητα στη Μεγάλη Βρετανία. Οχι όμως κάπου αλλού. Πολλοί έλεγαν πως πρόκειται για αγγλικό φαινόμενο. Θα χρειαστεί να έρθουμε στο 1987, όταν ο Εϊμις θα κατηγορήσει τον Τζέικομπ Επσταϊν (γόνος ενός εκ των ιδρυτών του «The New York Review of Books») για λογοκλοπή. Ετσι αρχίζουν και τον μαθαίνουν στις ΗΠΑ. Δεν θα καταφέρει να πάρει το Βραβείο Μπούκερ που τόσοι φίλοι του πήραν, όπως για παράδειγμα οι Σαλμάν Ρούσντι και Ιαν ΜακΓιούαν. Κάτι που τον θύμωνε. Το χωρίς στολίδια αφηγηματικό του ύφος, που τώρα είναι στην επικαιρότητα και πάλι, έφτασε να θεωρείται τότε από την κριτική ως νιχιλιστικό. Οπως ανέφερε πρόσφατα ο παλιός του φίλος και βραβευμένος συγγραφέας Ιαν ΜακΓιούαν στο BBC, «ο Μάρτιν ήταν μια εύθραυστη ψυχή, ένας γενναιόδωρος άνθρωπος, όμως πολλές φορές αυτό δεν έφτανε, δεν γινόταν πάντα κατανοητό προς τα έξω».

Ο Μάρτιν Εϊμις ήταν ο τελευταίος των σουπερστάρ της λογοτεχνίας, με όλα τα κλισέ όπως μπορεί να φαντάζουν σήμερα. Ενας βυρωνικός χαρακτήρας, εκτυφλωτικός, κουλ, εριστικός, που περιέγραψε μια εποχή κι έμεινε εκεί. Θα βρίσκεται πάντα στην παρέα μας.