Ντε Φιλίπο και ηθογραφία

Δεν είναι η πρώτη φορά που στη χώρα μας κατορθώνουμε να παραποιούμε και ιδέες και ήθη και ύφος. Ετσι μία από τις πλέον συκοφαντημένες έννοιες είναι η ηθογραφία. Πολύ σοφά οι παλαιοί μας εγγράμματοι, σοφοί δάσκαλοι ονόμασαν ένα συγγραφικό ύφος και ήθος ως ηθογραφία, όταν ακόμα δεν είχε αρχίσει, από την επιπόλαιη χρήση ημιμαθών, να ταυτίζεται με τη γραφικότητα. Ο,τι είχε αυλή, φτωχόσπιτο εργατιά και χωριατιά ονομάστηκε ηθογραφία, ενώ για την Ευρώπη, όπου ευδοκίμησε και δοξάστηκε, είναι κυρίαρχο ήθος και ύφος έργων πεζογραφίας και θεάτρου, και αργότερα και του σινεμά, που καταγράφουν συμπεριφορές και χαρακτήρες μέσα στο πεδίο που δρουν, έστω κι αν αυτό είναι παλάτι, αρχοντικό, εργοστάσιο ή επιστημονικό γραφείο.

Η «Τρισεύγενη», λ.χ., του Παλαμά, όλα τα έργα του Ξενόπουλου, του Μελά, αλλά και οι έξοχες κωμωδίες του Μεσοπολέμου, από τον Ψαθά ως τον Πρετεντέρη, είναι ηθογραφίες, συμπεριφορές και δράσεις ανθρώπων μέσα σε ένα οικονομικό, ηθικό, πνευματικό, ιστορικό, κοινωνικό περιβάλλον. Π.χ., όλα τα έργα του Πιραντέλο, του Ιψεν, των γάλλων θεατρικών του Μεσοπολέμου και μεταπολεμικά, ακόμα και «Η πόρνη που σέβεται» του Σαρτρ, είναι ηθογραφία, δηλαδή συγκρούσεις, αδιέξοδα, προοπτικές ανθρώπων όλων των κοινωνικών τάξεων να εκμεταλλευτούν ή να παραβιάσουν ή να αλλάξουν τις συνθήκες της ζωής τους, αναζητώντας καλύτερους όρους ζωής. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, όλος ο αμερικανικός κινηματογράφος είναι υψηλών απαιτήσεων ηθογραφία, από τον Ο’Νιλ ως τον Αλμπι.

Το πώς ο όρος «ηθογραφία» στον τόπο μας ξέπεσε και θεωρήθηκε πως καταγράφει γραφικότητες είναι πράγματι προς έρευνα και θα περίμενε ένα σοβαρό επιστημονικό σύγγραμμα και κάποιο ντοκτορά.

Εσωτερικές φωνές

Στο περασμένο άρθρο μου αναφέρθηκα στις κριτικές αποτιμήσεις της «Φιλουμένα Μαρτουράνο» του Ντε Φιλίπο. Συνεχίζω σήμερα με την υποδοχή άλλων έργων του ιταλού δραματουργού που αγαπήθηκε στον τόπο μας. Το 1986 ο Γιώργος Αρμένης σκηνοθέτησε τις «Εσωτερικές φωνές» του Ντε Φιλίπο στο Θέατρο Τέχνης. Εγραφα τότε στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τίτλο «Η φιλανθρωπική κόλαση»: «Τόσο κοντά μας η Ιταλία και τόσο λίγο γνωστή η θεατρική της παραγωγή του τελευταίου αιώνα, ενώ σαφώς, κατά τη γνώμη μου, πέρα από την επίδραση της ιταλικής Αναγέννησης στην Κρήτη και τα Επτάνησα το ιταλικό θέατρο διαμόρφωσε τη δομή και τους κώδικες των πρώτων επαγγελματικών θιάσων στην Ελλάδα μετά το 1860. Δυστυχώς, μετά το 1901 οι έλληνες συγγραφείς προσανατολίστηκαν προς τη γαλλική, “καλά δομημένη” κωμωδία και τεχνική του Ιψεν. Λέω “δυστυχώς” γιατί επεξεργάστηκαν μιμητικά φόρμες του εξελιγμένου αστικού θεάτρου για να εκφράσουν μια κοινωνία μεταπρατική, αγροαστική και αδιαστρωμάτωτη. Η αποκοπή μας από την ιταλική παράδοση μας στέρησε την ευθεία πορεία. Μόνο το πολύ λαϊκό θέαμα (κωμωδίες της μπάτας, ομιλίες και επιθεώρηση) κράτησε την υπόγεια επαφή των μοτίβων και των κωδίκων. Ο Γιώργος Αρμένης στο Θέατρο Τέχνης μάς παρουσιάζει μια άγνωστη κωμωδία του Ντε Φιλίπο, τις “Εσωτερικές φωνές”, μια ταραντέλα, όπως τη χαρακτηρίζει ο συγγραφέας της. Το έργο είναι, πράγματι, ένας εξωφρενικός χορός, όπου τα ζεύγη εναλλάσσονται συνεχώς μέχρι να απογειωθούν μέσα στους εκκωφαντικούς ήχους των τυμπάνων και των κυμβάλων. Μέσα στον καταιγισμό των ρυθμών το όνειρο συγχέεται με την πραγματικότητα, η επιθυμία με την ηδονή της απόλαυσης, η ανοησία με τη σπιρτάδα, η αθωότητα με τη διαβολή, το έγκλημα με την τέχνη του ψεύδους. Ο Ντε Φιλίπο σκαρώνει μέσα στον μαγικό και μίζερο μικρόκοσμο της λαϊκής ναπολιτάνικης πολυκατοικίας ένα φιάσκο, μια γελοία συνθήκη που εκτοξεύει ζωηρά πυροτεχνήματα, που καταλήγουν να γίνουν επώδυνα καρφιά. Ενα όνειρο, ίσως μια επιθυμία προβαλλόμενη στο όνειρο, ένα λάθος, μια ψευδαίσθηση γίνονται καταλύτες που αποκαλύπτουν το έρεβος της ανθρώπινης ψυχής. Οπως στην ταραντέλα, η εμμονή, ο ρυθμός σχίζουν την επιφανειακή ξεφάντωση και αποκαλύπτουν την απελπισία του βάθους. Οι “Εσωτερικές φωνές” άξιζε τον κόπο να παιχθούν. Η έλλειψη στον τόπο μας ιδιωματικού θεάτρου μάς στέρησε, δυστυχώς, από μια καλλιεργημένη θεατρική γλώσσα ανάλογη της ναπολιτάνικης του Ντε Φιλίπο. Αν είχαμε συνεχίσει την παράδοση του “Χάση”, του “Βασιλικού” ή των Χουρμούζη, Μισιτζή κ.ά., ίσως κάτι να γινόταν».

Σάββατο, Κυριακή, Δευτέρα

Το 1990 στο θέατρο Αποθήκη ο Γιάννης Διαμαντόπουλος σκηνοθέτησε το έργο του Ντε Φιλίπο «Σάββατο, Κυριακή, Δευτέρα», με μουσική του Διονύση Τσακνή και με κύριους πρωταγωνιστές τον Αγγελο Αντωνόπουλο, την Μπέτυ Βαλάση, τη Μαρία Μαρτίκα, τον Θόδωρο Κατσαδράμη, την Τατιάνα Παπαμόσχου, τον Δημήτρη Τάρλοου, την Ελισάβετ Ναζλίδου και τον Τίτο Βανδή, μεταξύ άλλων νεότερων ηθοποιών. Σημείωνα στην κριτική μου, με τίτλο «Λαϊκή ευφορία»: «Ετσι όπως είμαστε ξεκομμένοι (και είναι τραγικά περίεργο) από την παράδοση του θεάτρου στη διπλανή μας Ιταλία, κοντεύουμε να μην αντιληφθούμε ότι ο ιταλικός κινηματογράφος, που έτσι κι αλλιώς είναι δημοφιλής στον τόπο μας, τουλάχιστον ο λαϊκότερος σήμερα κι αυτός που ανάγει τις ρίζες στον μεταπολεμικό νεορεαλισμό, οφείλει τη θεματογραφία του, τους βασικούς του τύπους, τον υποκριτικό του κώδικα, αλλά και την “ηθική” του, δηλαδή έναν άξονα των αξιών, πάνω στον οποίο “παίζει”, στο θέατρο του Σκαρπέτα και του Ντε Φιλίπο. Ο Φελίνι, ο Ντε Σίκα, ο Τζαβατίνι, ο Τζέρμι, ο Μπολονίνι, ο Τοτό, ο Γκάσμαν, ο Σόρντι, η Μασίνα, ο Τονιάτσι, ο Τζιανίνι είναι τέκνα του απογειωμένου ρεαλιστικού θεάτρου που έρχεται στην Ιταλία από πολύ μακριά, από την κομέντια του Ρουτζάντε και το ιδιωματικό θέατρο του 19ου αιώνα. Αυτός ο ρεαλισμός που φτάνει σε μια παροξυσμική έκρηξη καθημερινής τρέλας δημιούργησε μια γόνιμη σχολή, κορυφαίος εκπρόσωπος της οποίας στάθηκε ο ιδιοφυής λαϊκός μίμος και δραματουργός Εντουάρντο ντε Φιλίπο. Είναι κρίμα που, όσο ζούσαν ο Μανέλλης, ο Αυλωνίτης, ο Λειβαδίτης, η Βασιλειάδου, ο Μηλιάδης, η Νέζερ, ο Σταυρίδης, δεν βρέθηκε κανείς να τους εμπιστευθεί μια κωμωδία του Ντε Φιλίπο. Ιδού τώρα, με την ευκαιρία του “Σάββατο, Κυριακή, Δευτέρα” που ανέβασε με κύρος και σιγουριά ο Γιάννης Διαμαντόπουλος στο θέατρο Αποθήκη, πόσο καλοί μας ηθοποιοί απογειώθηκαν, βρήκαν το χαμένο υποκριτικό τους στίγμα, έζησαν μέσα στον σφυγμό της αυθεντικής ζωής. Το έργο είναι μια νατουραλιστική ναπολιτάνικη ηθογραφία στην πρώτη ανάγνωση. Μιζέρια, αδιέξοδα, καβγάδες, ερωτικά πείσματα, απογοητεύσεις, γεροντική γκρίνια, κρυμμένος ερωτισμός, ανασφάλεια, βλακεία. Πίσω, όμως, από την αυθεντική αυτή καθημερινότητα ελλοχεύουν η τρέλα, ο παροξυσμός, μια λοξή ποίηση, μια στριμμένη βίδα που ανατρέπει τα πάντα. Κυριαρχεί ένας αναίτιος παραλογισμός που καθιστά τις σχέσεις των ανθρώπων ουσιώδεις στο έπακρον. Ο Ντε Φιλίπο είναι ο τελευταίος ευρωπαίος συγγραφέας που αντιλαμβάνεται ακόμη τι ουσιώδες πολιτισμικό όργανο είναι η κοινή οικογενειακή τράπεζα. Είναι το σύμβολο της αρχαίας εστίας, γύρω από την οποία ο άνθρωπος επικοινωνεί, ελέγχει και ελέγχεται, εξομολογείται και δικάζεται, συγχωρεί και συγχωρείται, αφηγείται και ακούει, τραγουδά και θρηνεί. Το έργο είναι ένα αφιέρωμα στη ναπολιτάνικη οικογένεια, στη μεσογειακή ιδιοσυγκρασία και στην παραδοσιακή θεατρική συντεχνία. Ανάγει τους τύπους του στη fabula atellana, στον κώδικα του Πλαύτου, στην κομέντια ντέλ΄ άρτε και στις κομπανίες των θεατρίνων. Ο Πάππος, ο Καπιτάνο, η Κολομπίνα, ο Αρλεκίνος, οι Τζάνι, οι ντάμες, οι καρατερίστες, οι μπούφοι, οι γκρινιάρηδες. Βαθιά λαϊκό θέατρο, αφού οι αναγνωρίσιμοι τύποι, όπως στον Καραγκιόζη, μιμούνται μια νέα περιπέτεια, αντιδρούν, όπως πάντα, κατά τον ίδιο τρόπο στις νέες συνθήκες στις οποίες έχουν εμπλακεί».