Βουλγαρία και τιτοϊκός μακεδονισμός

Το υπαρξιακό αφήγημα της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (ΣΔΜ) εντός της τότε ενωμένης Γιουγκοσλαβίας στηρίχθηκε στον τιτοϊκό μακεδονισμό και στο ιδεολόγημα της αντιφασιστικής πάλης της σλαβομακεδονικής συνιστώσας του πληθυσμού κατά των βουλγάρων κατακτητών στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην πραγματικότητα, η επιτόπια αντίσταση των σλαβομακεδόνων ούτε καθολική ούτε λαϊκή ήταν. Ο Τίτο ανησυχούσε πολύ για τον πραγματικό κίνδυνο ενσωμάτωσης των Σλαβομακεδόνων της Μακεδονίας του Βαρδάρη στη φασιστική Βουλγαρία και των Αλβανών στην Ιταλία. Γι’ αυτό έστειλε εκεί μαζικά σέρβους παρτιζάνους.

Μετά τη ρήξη Τίτο – Στάλιν το 1948, η Σόφια, απελευθερωμένη από τον προλεταριακό διεθνισμό και εκνευρισμένη από τον τιτοϊκό ηγεμονισμό, επανέφερε σε εθνοταυτοτική βάση – ασφαλώς σε συνεννόηση με το Κρεμλίνο – τις προπολεμικές της βλέψεις. Αλλωστε, ο βουλγαρικός βερχοβισμός (μια, δυο, τρεις, πολλές βουλγαρικές Μακεδονίες) για μία ακόμη φορά στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είχε παρασύρει τη Σόφια προς τη λάθος πλευρά της Ιστορίας. Γι’ αυτό στη Βουλγαρία ο φασισμός αποτελεί βέβαια μια αρνητικά φορτισμένη ιστορική και πολιτική προσλαμβάνουσα, όχι όμως βιωματική.

Στο πλαίσιο αυτό, η τιτοϊκή ηγεσία χρησιμοποιώντας ως πολιτικά όπλα το «αντιφασιστικό» παρελθόν και τον εγχώριο μακεδονιστικό μύθο εξαφάνισε τον βουλγαρικό κρατικό μακεδονισμό από το έδαφος της ΣΔΜ και μαζί του – θεωρούσε – και τον βουλγαρικό ηγεμονισμό…

Δίπλα στο αντιφασιστικό / αντιβουλγαρικό αφήγημα, το εφεύρημα του τιτοϊκού μακεδονισμού – αν και ενσυνείδητα ψευδεπίγραφο – θεωρήθηκε στο Βελιγράδι ως επιβεβλημένη επιλογή για την αποφυγή του μείζονος που ήταν οι ανοιχτές βουλγαρικές διεκδικήσεις, έναντι του ελάσσονος που ήταν τα αναπόφευκτα προβλήματα με τη χώρα μας.

Ο τιτοϊκός μακεδονισμός, απροσδόκητα, επέζησε και μετά την ανεξαρτησία των Σκοπίων. Για την ακρίβεια, αρνείται να πεθάνει, όπως θα ήταν φυσιολογικό μετά τη Συνθήκη Φιλίας, Συνεργασίας και Καλής Γειτονίας με τη Βουλγαρία (ΣΦΓ), τη Συνθήκη των Πρεσπών με την Ελλάδα, την ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ, αλλά και την υποψηφιότητά της για ένταξη στην ΕΕ.

Ισως επειδή είναι το μόνο ακόμη συγκολλητικό ανακλαστικό ενός συνονθυλεύματος από διχαστικές πραγματικότητες. Και ταυτόχρονα ο μοναδικός συνδετικός κρίκος με το ομοσπονδιακό παρελθόν. Οσοι πολίτες της Βόρειας Μακεδονίας έζησαν τότε – και είναι αρκετοί – θυμούνται ένα νοσταλγικό «άλλοτε» με ισχυρή – έστω και ψευδεπίγραφη – ταυτότητα.

Σε αυτό που σήμερα τα Σκόπια προσλαμβάνουν ως βουλγαρικό ηγεμονισμό, η Σόφια, εργαλειοποιώντας ακόμη και τις ενταξιακές τους προσδοκίες, αντιτάσσει τη μη εκ μέρους του δυτικού της γείτονα τήρηση ουσιαστικών ρυθμίσεων της ΣΦΓ σχετικά με τη γλώσσα, την απαγόρευση αλυτρωτικής προπαγάνδας και την αλλοίωση της κοινής ιστορίας.

Αυτή η μάλλον άγνωστη, αλλά ολοένα εντεινόμενη αντιπαράθεση των δύο γειτόνων, κατάλοιπο της άτσαλης διάλυσης της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας, είναι εν δυνάμει πηγή περιφερειακής αποσταθεροποίησης. Γιατί πίσω της κρύβονται άλλες συγκρουσιακές δυναμικές με ικανό φορτίο παραγωγής μείζονος κρίσης.

Μεσοπρόθεσμα θα διασταυρωθούμε κι εμείς με τις συνέπειες του νεκραναστημένου τιτοϊκού μακεδονισμού. Μπορεί η Σόφια – χωρίς η ίδια να είναι άμοιρη προκλήσεων – να παλεύει για την εξάλειψή του, εξυπηρετώντας κατ’ επίφαση και την περιφερειακή ασφάλεια. Ομως η σταθερότητα στο «εγγύς εξωτερικό μας» θα παραμένει εύθραυστη, αν το δήθεν εθνογενετικό αφήγημα των Σκοπίων δεν αντικατασταθεί πλήρως και σύντομα από το ευρωπαϊκό και γενικά το δυτικό σύστημα ταυτοτικού αυτοπροσδιορισμού. Η Ελλάδα έχει τρόπο ουσιαστικής συμβολής στην περιφερειακή σταθεροποίηση. Για χρόνο, συζητιέται…

Ο Γρηγόρης Βασιλοκωνσταντάκης είναι πρέσβης επί τιμή