NON PAPER

Παίζοντας με την Ιστορία

Η ανάμνηση είναι μακρινή, από τα παιδικά μου χρόνια, πλην όμως σαφέστατη. Καλοκαίρι ήταν, στο χωριό του πατέρα μου, στην Πάρο. Μιλάμε για τη δεκαετία του 1970 που, ακόμη και προς το τέλος της, κάποια πράγματα παρέμεναν σαφώς διαχωρισμένα. Στη Σύρο (πατρίδα της μητέρας μου) έπαιζα αστικά – ας τα πούμε έτσι – παιχνίδια. Στην Πάρο πιο… βουκολικά. Οπως, για παράδειγμα, σκαρφάλωμα σε δένδρα, παγίδευση εντόμων, σκάλισμα ξύλων, ανίχνευση της φύσης ποικιλοτρόπως. Και σκάψιμο, γενικό και άνευ στόχου. Ετσι, για να δούμε «τι έχει από κάτω». Σε μια από αυτές τις «ανασκαφές» (δεν θυμάμαι πόσο βαθιά ήταν αλλά πόσο βαθιά μπορούν να σκάψουν τρία οκτάχρονα με τρία κουτάλια;) βρήκαμε κάτι παράξενες «πέτρες», με περίεργα σχήματα, με εξογκώματα, με χαρακιές. Διαλέξαμε από μία για γούρι και επιστρέψαμε σπίτι μας. Σε δυο – τρεις μέρες, δεν θυμάμαι πώς και από ποιον, αποκαλύφθηκε το μυστήριο με τις παράξενες «πέτρες». Ηταν από κάτι «αρχαίο». Πράγμα που σημαίνει ότι εξαντλήθηκε και το ενδιαφέρον μας για αυτές. Χάθηκε να βρίσκαμε θαμμένες κούκλες και αυτοκινητάκια;

Δεν ήταν κάτι πρωτάκουστο αυτό στην Πάρο, κυρίως λόγω των περίφημων, κατά την αρχαιότητα, μαρμάρων της. Σε όλο το νησί, λίγο πιο κάτω από τον φλοιό του εδάφους του, υπάρχουν τα τεκμήρια του αρχαίου πολιτισμού του. Σαν να περπατάς πάνω στην Ιστορία του. Εξάλλου, την ίδια εποχή που εμείς, σκάβοντας με κουτάλια, είχαμε βρει τις πετρούλες μας, κάπου εκεί κοντά, ένας αγρότης που έσκαβε πιο βαθιά για γεωργικές εργασίες, βρήκε ένα «σκαλιστό». Ομορφο του φάνηκε και είπε να το εντοιχίσει πάνω από την πόρτα του σπιτιού του, έτσι για ομορφιά. Δεν ξέρω ποιος το πρόσεξε, ποιος το αναγνώρισε, πάντως το «σκαλιστό» ήταν μια πλάκα με τους Διόσκουρους. Ετσι, εκείνο το παιδικό καλοκαίρι που έγινα «κατά λάθος αρχαιολόγος», έμαθα και τους Διόσκουρους. Κάποια χρόνια μετά, ενήλικη πια, συνειδητοποίησα ότι ένας χριστιανικός ναός στο κέντρο της Παροικιάς, είναι, εμφανώς ακόμη και στο εξωτερικό του, χτισμένος από κομμάτια προγενέστερων κτισμάτων, αρχαίων, ρωμαϊκών, βυζαντινών.

«Στρώσεις» Ιστορίας

Τα ανακάλεσα αυτά στη μνήμη μου με αφορμή την απόδοση, από το υπουργείο Πολιτισμού, στο κοινό το μνημείο της Επισκοπής Σικίνου. Ενα μαυσωλείο των ρωμαϊκών χρόνων όπου και ο τάφος της Νεικούς, μίας γυναίκας που θάφτηκε με δεμένα χέρια και πόδια, για λόγους στους οποίους δεν έχει ακόμη καταλήξει με βεβαιότητα η αρχαιολογική έρευνα. Το μαυσωλείο μετατράπηκε, τον 8ο αιώνα, σε χριστιανικό ναό. Ενώ φαίνεται ότι τον 14ο αιώνα, ένας ακόμη ναός χτίστηκε πάνω στον προηγούμενο.

Ολο αυτό μοιάζει σαν κάποιος να έχει απλώσει στρώσεις Ιστορίας πάνω σε αυτούς τους βραχότοπους που είναι τα κυκλαδονήσια. Οι κυκλαδικοί πολιτισμοί με τις μητριαρχικά δομημένες κοινωνίες, έδωσαν τη σκυτάλη στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και στη συνέχεια την πήραν οι Ρωμαίοι και μετά το χριστιανικό Βυζάντιο. Κι ερχόταν εδώ ο καθένας και άφηνε το αποτύπωμά του πάνω στο αποτύπωμα του προηγούμενου, «δανειζόμενος», πολλές φορές, τα «εργαλεία» του. Αρχαίοι κίονες δόμησαν εκκλησιές, επιτύμβιες πλάκες στήριξαν χαγιάτια, οι επιγραφές μπερδεύτηκαν, όπως και τα χρόνια, για να καταδείξουν ότι εδώ ο πολιτισμός υπήρξε, ίσως, αθόρυβος αλλά συνεχούς ροής εδώ και πέντε χιλιάδες χρόνια. Οχι ως επίτευγμα αλλά ως καθημερινότητα. Με αενάως ανακυκλούμενα στοιχεία.

Εχω σκεφτεί πολλές φορές πώς αναπτύχθηκε πολιτισμός σε αυτούς τους ξερόβραχους που δεν παράγουν τίποτα. Μια επικρατούσα άποψη είναι ότι οφείλεται στα πετρώματα της Μήλου, ιδανικά για την κατασκευή εργαλείων. Και η θάλασσα που για πολλούς αιώνες υπήρξε η μόνη διέξοδος για τους κατοίκους της. Κι έτσι συνειδητοποίησα ότι το εμπόριο είναι βασική προϋπόθεση πολιτισμού. Οπως το είχε πει ο αμερικανός πρόεδρος Ανταμς: «Εγινα πολεμιστής για να μπορεί ο γιος μου να γίνει έμπορος για να μπορεί ο γιος του να γίνει ποιητής».