Αλλαξε σίγουρα την πορεία του θεάτρου

Με τον Πίτερ Μπρουκ γνωρίστηκα πρώτα πρώτα με τη δουλειά του, όταν ήμουν ακόμα φοιτητής στο Conservatoire National Supérieur d’Art Dramatique στο Παρίσι. Τότε είδα έργα του όπως το «Measure for Measure» του Σαίξπηρ και το «Συνέδριο των πουλιών» του Ατάρ του Νισαπούρ. Μαζί του συναντήθηκα όταν έψαχνε έναν ηθοποιό για τον θίασο του «Μαχαμπαράτα» για να συμπληρώσει κάποιο κενό. Εκανα ακρόαση μαζί του, μιλήσαμε, του είπα για το ταξίδι μου στη ζωή μέχρι τότε (μετά την αποφοίτησή μου απ’ τη σχολή αντί να μπω στην Comedie Francaise, όπως μου είχαν προτείνει, πήρα ένα σακίδιο κι άρχισα να ταξιδεύω για τρία χρόνια κάνοντας κάθε δουλειά εκτός από θέατρο για να αποκτήσω εμπειρίες). Μου άρεσε η δουλειά του, αισθανόμουν ότι εκεί υπήρχε μια αναπνοή μεγάλης έμπνευσης. Με προσέλαβε κι άρχισα μια συνεργασία μαζί του που κράτησε περίπου έξι χρόνια, συμμετέχοντας τόσο στο γαλλικό όσο και στο αγγλικό «Μαχαμπαράτα». Συνεχώς κάναμε έρευνα για τι άλλο θα κάνουμε, δίναμε παραστάσεις με πολύ αυτοσχεδιασμό για διάφορες κοινότητες, ήμασταν συνέχεια στη δουλειά. Κι αυτό ήταν ένα δυνατό κομμάτι του μυστικού του Μπρουκ, του τι συνέβαινε στις παραστάσεις του. Ημασταν πάντα βυθισμένοι μέχρι το πιγούνι στο θέατρο.

Η απώλειά του μου έφερε στο μυαλό πολλές αναμνήσεις. Θυμάμαι ένα σωρό πράγματα, πράγματα προσωπικά, της δουλειάς. Γιατί πραγματικά με μάγευε αυτός ο άνθρωπος. Εβαζε πάρα πολύ χρόνο στην προετοιμασία της παράστασης από τις πρώτες μέρες της μέχρι το τέλος της. Το στοιχείο του χρόνου είναι το βασικό του στοιχείο. Εβαζε πάρα πολύ χρόνο ώστε να μπορεί να μην έχει καμία προκατάληψη για την παράσταση που θα δημιουργηθεί. Δουλεύοντας επί μήνες τον κάθε ρόλο, βοηθούσε τους ηθοποιούς να αφήνουν τις ευκολίες τους και να διερευνούν πράγματα που πολλές φορές μοιάζουν με χάος και ντρέπεσαι γι’ αυτά, αλλά εκεί είναι που ξαφνικά μπαίνει η ευφυΐα του Μπρουκ. Μέσα στο χάος έβλεπε στοιχεία που ήταν ενδιαφέροντα και τα κράταγε μέχρι να συναντήσει τα επόμενα που τον ενδιέφεραν. Ετσι προχωρούσε η δουλειά, με αυτοσχεδιασμούς, χωρίς πολλά μπλα μπλα. Και όλα γίνονταν σ’ ένα πελώριο χαλί επάνω, καθισμένοι σε κύκλο. Ο καθένας έβλεπε κι άκουγε τον άλλον και ήταν όλοι ίσοι.

Για το «Μαχαμπαράτα» κάναμε έξι μήνες πρόβα κι ένα τρελό ταξίδι στην Ινδία. To είχαν οργανώσει ο Πίτερ με τον Ζαν Κλοντ Καριέρ που έγραψε το κείμενο. Οι δυο τους, όταν αποφάσισαν να κάνουν το «Μαχαμπαράτα», για δέκα χρόνια πήγαιναν τακτικά στην Ινδία κι άρχισαν να μιλάνε με κόσμο εκεί και να γνωρίζουν τον τόπο. Εμείς πήγαμε 20 άτομα και είχαμε ένα πολύ έντονο ταξίδι. Κάναμε παντού συναντήσεις με σχολές, με εκπροσώπους του ινδουισμού, σε χωριά σαμάνων. Μέρα – νύχτα βλέπαμε κόσμο, βγαίναμε στον δρόμο και γίνονταν πράγματα, η ζωή συνεχιζόταν πολύ διαφορετικά από όσα βλέπουμε στον δυτικό κόσμο. Τις τελευταίες ημέρες, από την ένταση είχα φτάσει να μην κοιμάμαι καθόλου. Κι όταν μπήκαμε στο αεροπλάνο του γυρισμού, κάθισα στο κάθισμά μου, έκλεισα τα μάτια μου και το κεφάλι μου έγινε ξαφνικά «κινηματογράφος». Εβλεπα σκηνές. Συνέβαιναν εκεί μπροστά μου πράγματα συνθετικά από αυτά που είχα δει, ήταν σαν όνειρο ρεαλιστικό κι αυτό κράτησε ώρες. Είπα εκεί πως κάτι μου συνέβη κι άλλαξε η ζωή μου. Σιγά σιγά έγιναν πιο γεωμετρικά αυτά που έβλεπα κι όταν έφτασα στο Παρίσι ήμουν εντάξει. Μετά, αρχίσαμε ξανά τη δουλειά με μια ανανεωμένη ενέργεια. Με όλους αυτούς τους ανθρώπους του χορού, του θεάτρου, του δρόμου, τους διάφορους «αγίους» που είχαμε συναντήσει, αισθανθήκαμε πως κάπως μας είχε υιοθετήσει η Ινδία και είχαμε το δικαίωμα να πούμε αυτήν την ιστορία.

Στο ταλέντο του Πίτερ Μπρουκ ξεχώριζα τη διορατικότητά του. Μπορούσε να καταλάβει τι είχε αξία και τι δεν είχε. Και βέβαια το να συνθέτει ομάδες που να έχουν τη δυνατότητα να μιλάει ο ένας με τον άλλο, παρόλο που ήταν διαφορετικοί μεταξύ τους. Ως άνθρωπος είχε πάντα ένα υποδόριο χιούμορ, το οποίο έβγαινε κάθε φορά που τα πράγματα γίνονταν λίγο πιο βαριά. Είχε μια ελαφρότητα σε σχέση με τις επαφές με τους άλλους, αλλά ταυτόχρονα είχε μια απόλυτη σοβαρότητα στη δουλειά. Οταν η παράσταση άρχιζε να έχει συνοχή, τη δοκιμάζαμε σε άσχετους χώρους. Μπορεί να ήταν ένα σχολείο, μια φυλακή, ένα άσυλο, ένας οίκος ευγηρίας. Υπήρχε πάντα η πρόκληση ότι αυτοί οι άνθρωποι που θα την έβλεπαν δεν θα είχαν ιδέα από θέατρο. Δεν παίρναμε μαζί μας προπ και δουλεύαμε με ό,τι υπήρχε στον τόπο που πηγαίναμε και τα μεταχειριζόμασταν για να πούμε την ιστορία. Οπου και να βρεθούμε, ό,τι και να γίνει, μπροστά από τον οποιονδήποτε, η ομάδα έπρεπε να πει με πάθος μια ιστορία ή ένα κομμάτι της. Μετά, αρχίσαμε να φέρνουμε κόσμο να βλέπει την παράσταση. Πριν από αυτό, δεν επιτρεπόταν κανένας που να μην είναι μέλος της δουλειάς. Δεν υπήρχε ποτέ πρεμιέρα όπου καλούσαμε τους κριτικούς. Ερχονταν αυτοί όποτε ήθελαν και ο Πίτερ ήταν παρών σ’ ένα πίσω κάθισμα κι έβλεπε την παράσταση κάθε βράδυ. Μετά από κάθε παράσταση, καθόμασταν στον κύκλο και σχολιάζαμε. Μας άφηνε να ζούμε, να μεγαλώνουμε και να ενσωματώνουμε τις καινούργιες εμπειρίες που μπορούσαμε να πάρουμε στη δουλειά που έκανε για την παράσταση. Ο κεντρικός όμως μάρτυρας ήταν ο Πίτερ. Δεν ήταν ο σκηνοθέτης που έβαζε κάτι, το έτριβε, το γυάλιζε και μετά έφευγε. Ηταν μια παράσταση σε ανάπτυξη χωρίς τέλος. Και αναπτυσσόταν, ακόμα κι αν έπαιρνε κάποιος λάθος δρόμο, τον επανέφερε ο Πίτερ. Οταν πηγαίναμε στο θέατρο, πηγαίναμε με μεγάλη χαρά και αγωνία να κάνουμε δουλειά.

Ο Πίτερ Μπρουκ άλλαξε σίγουρα την πορεία του θεάτρου. Η πορεία του θεάτρου αλλάζει με πολλούς, αλλά μερικοί κρατούν το ενδιαφέρον των ανθρώπων του θεάτρου αφού βλέπουν πως έχουν κάνει κάτι ουσιαστικό. Κι ο καθένας παίρνει κάτι από τους πιο γενναιόδωρους δημιουργούς. Κι ο Πίτερ σίγουρα ήταν από τους πιο γενναιόδωρους που άλλαξαν τη ζωή ανθρώπων που κάνουν θέατρο κι άρα άλλαξαν το ίδιο το θέατρο. Είχαμε τη μεγάλη τύχη να έχουμε τον άνθρωπο αυτό, να τον ζήσουμε, να δουλέψουμε μαζί του, να δούμε τη δουλειά του και ο χαμός του δεν μας τον στερεί. Το πιο σημαντικό στοιχείο του παραμένει. Εφυγε με το σώμα του και τίποτε άλλο. Ούτε ένα πουρμπουάρ δεν έδωσε στον θάνατο, του έδωσε το μίνιμουμ κι όλα τα άλλα στοιχεία του είναι εν ζωή μέσω όλων μας.

Ο Γιώργος Χωραφάς είναι ελληνογάλλος ηθοποιός