Το σύμπτωμα Δύση

Εάν κανείς παρατηρήσει τη δυτική δημόσια σφαίρα με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία, θα διαπιστώσει πίσω από τις εκφράσεις αλληλεγγύης και αποτροπιασμού για τη βαναυσότητα των ρωσικών στρατιωτικών επιχειρήσεων ένα μείγμα ανακούφισης και θριαμβολογίας. Είναι ως εάν επιτέλους οι κυβερνήσεις, οι διεθνείς οργανισμοί, τα πολιτικά κόμματα, τα μέσα ενημέρωσης που ορίζουν αυτό που συνήθως περιγράφουμε ως «Δύση» να βιώνουν μια στιγμή ιστορικής δικαίωσης απέναντι σε έναν αντίπαλο που μπορεί επιτέλους να προσδιοριστεί ως συνώνυμος της βαναυσότητας και της απειλής για τις «φιλελεύθερες δημοκρατίες». Μικρή σημασία έχει ότι στην ευρύτερη ιστορική δυναμική που οδήγησε στη σημερινή σύγκρουση η Δύση έχει έναν υψηλό βαθμό συνυπευθυνότητας· το βασικό είναι ότι σήμερα μπορεί να αισθάνεται (αυτο)δικαιωμένη.

Βεβαίως, αυτό που προσπερνούν είναι ότι η διαχωριστική γραμμή που χαράσσεται δεν αφορά και τόσο ανταγωνιστικές καταστάσεις. Δεν είναι μόνο ότι η Δύση χρεώθηκε ουκ ολίγες επιδείξεις πολεμικής βαναυσότητας στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο, από το Αφγανιστάν και το Ιράκ, μέχρι την ανοχή στον καταστροφικό πόλεμο στην Υεμένη, με προάγγελο τους βομβαρδισμούς του 1999 στη Γιουγκοσλαβία. Είναι και ότι με διαφορετικούς ίσως μηχανισμούς το μείγμα καταναλωτικού ηδονισμού και προσπάθειας χειραγώγησης της κοινής γνώμης και της εκλογικής και πολιτικής συμπεριφοράς εμφανίζεται και από τις δύο γραμμές αυτού που παρουσιάζεται ως το νέο «Σιδηρούν Παραπέτασμα».

Ορια. Ωστόσο, το πιο σημαντικό ερώτημα αφορά το για ποιο πράγμα ακριβώς καυχάται σήμερα η Δύση. Γιατί εάν κανείς κοιτάξει την πραγματικότητα πέραν της ρητορικής, θα διαπιστώσει όχι τον θρίαμβο της Δύσης όσο τα πραγματικά της όρια. Και αυτά φάνηκαν πρώτα και κύρια στο ότι δεν μπόρεσε η Δύση να αποτρέψει το δράμα του λαού της Ουκρανίας και απλώς προσπαθεί ουσιαστικά να το «εργαλειοποιήσει» για να επιταχύνει τη μετάβαση στη συνθήκη του «Νέου Ψυχρού Πολέμου». Φάνηκαν ακόμη στο γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη επέλεξε να μην υιοθετήσει τη λογική και πρακτική των κυρώσεων. Και μόνο μέσα από την εικόνα των ορίων μπορούμε να σκεφτούμε το γεγονός ότι οι ίδιες οι κυρώσεις που έχουν επιβληθεί ενέχουν τον κίνδυνο να υπονομεύσουν τον κυρίαρχο ρόλο του δολαρίου, αυτού του διηνεκούς συμβόλου της «Δύσης».

Αλλωστε, όρια υπάρχουν και στον τρόπο που εκφράζεται η αυτονόητη αλληλεγγύη στους πρόσφυγες από την Ουκρανία, εάν αναλογιστούμε ότι η ίδια ευαισθησία δεν καταγράφεται για άλλους πρόσφυγες, άλλων συγκρούσεων, που η Δύση δεν τους αντιμετωπίζει ως θύματα πολέμου, αλλά ως «υβριδική απειλή», ενίοτε αφήνοντάς τους να πνίγονται στη Μεσόγειο.

Κοινωνικό μοντέλο. Ακόμη περισσότερο, αξίζει τον κόπο αυτή τη στιγμή να αναστοχαστούμε τι είναι που σήμερα διεκδικεί να εμφανιστεί αυτοδικαιωμένο και «από τη σωστή πλευρά της ιστορίας»: Ενας ψυχαναγκαστικός νεοφιλελευθερισμός που δεν μπορεί να αποδεχτεί το γεγονός ότι η αγορά δεν είναι ένα χώρος εγγενούς ορθολογικότητας και ότι στις μεγάλες στιγμές δεν μπορεί να καλύψει ούτε καν τις ανάγκες των κοινωνιών σε μάσκες και προστατευτικό εξοπλισμό. Μια επελαύνουσα κλιματική καταστροφή που αποτυπώνει την αδυναμία επεξεργασίας ενός κοινωνικού μοντέλου που να μη σπαταλά σε βαθμό ασυγχώρητο και ανεπανόρθωτο φυσικούς πόρους και τελικά το ίδιο το μέλλον. Δημοκρατίες σε βαθιά κρίση από τη σύγκλιση των κομμάτων εξουσίας στις ίδιες συστημικές πολιτικές και την έστω και ανομολόγητη επένδυση στην κοινωνική απάθεια, που συνδυάζεται με την αδυναμία κατανόησης των κοινωνικών εκρήξεων που κατά καιρούς τις συγκλονίζουν πέραν της απλουστευτικής εικόνας της «ανομίας». Διαρκής επιστροφή απωθημένων ιδεολογιών με τη μορφή του ρατσισμού, του εθνικισμού, της πατριαρχίας, που συχνά αποτελούν το υπόβαθρο διαφόρων μορφών «λαϊκισμού. Νέες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού, στη βάση ανισοτήτων που βαθαίνουν και διαχωριστικών γραμμών που αφορούν την πρόσβαση στη μόρφωση, την κοινωνική προστασία και την αξιοπρεπή απασχόληση. Χαρακτηριστική ευκολία για την υιοθέτηση αυταρχικών πρακτικών, όπως φάνηκε και από το πώς προκρίθηκε μια «πειθαρχική» αντιμετώπιση της πανδημίας Covid-19.

Και όλα αυτά συνδυασμένα, συχνά, με μια λογική για τα διεθνή πράγματα όπου – παρά τις επικλήσεις ανθρωπιστικών λόγων ή της ανάγκης υπεράσπισης της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – εύκολα κανείς διακρίνει τον κυνισμό της επιδίωξης πρωτοκαθεδρίας, συχνά επενδυμένο με μια νεοαποικιακή λογική, που δεν περιορίζεται στο εξωτερικό αλλά και επεκτείνεται και στο εσωτερικό των δυτικών δημοκρατιών.

Γι’ αυτόν τον λόγο και το «εάν δεν είσαι μαζί μας, τότε είσαι εναντίον μας» οφείλει να αποδομηθεί αλλά όχι να απορριφθεί πλήρως: να αποδομηθεί ως προς την απόπειρα να ταυτιστεί η κριτική στη Δύση με τις πρακτικές των όποιων αντιπάλων της και ταυτόχρονα να γίνει αποδεκτό, στον βαθμό που υπάρχουν αρκετοί λόγοι να μην αποδεχόμαστε ως αυτονόητη την τρέχουσα συνθήκη της Δύσης.