Μια ελεύθερη γυναίκα

Η τελετή της 30ής Νοεμβρίου 2021 στο Πάνθεον είχε μεγάλο συμβολικό βάρος. Η Γαλλία τίμησε την αγωνίστρια της Αντίστασης, τη γυναίκα τη στρατευμένη στον αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα και τη διεθνώς αναγνωρισμένη καλλιτέχνιδα Ζοζεφίν Μπέικερ (1906 – 1975) με την ύψιστη τιμή, με την «είσοδό» της στο Πάνθεον. Η είσοδος ενός ατόμου στο «Δημοκρατικό Μαυσωλείο» είναι προεδρική πρωτοβουλία και απόφαση και αφορά προσωπικότητες που άφησαν σημαντικό αποτύπωμα στη γαλλική ιστορία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η σορός δεν μεταφέρθηκε από τον τάφο της στο Μονακό, το φέρετρο περιείχε συμβολικά 4 χούφτες χώμα, από τους τέσσερις τόπους της ζωής της, το Σαιν Λούις, την Dordogne, όπου και ο πύργος Les Milandes, το Παρίσι και το Μονακό. Πάνω στη γαλλική σημαία που το σκέπαζε, υπήρχε ένα μικρό μαξιλάρι με τα πέντε παράσημα που είχε λάβει κατά τη διάρκεια της ζωής της. Η μνήμη όμως της Ζοζεφίν ήταν ολοζώντανη, με εικόνα, που έντυνε την πρόσοψη του κτιρίου, με ήχο, που πλημμύρισε την οδό Σουφλό, η οποία οδηγεί στην είσοδο του μνημείου και που ήταν ολόκληρη στρωμένη με κόκκινο χαλί. Η τελετή ανέδειξε όλες τις όψεις του πολυσχιδούς βίου αυτής της σπουδαίας γυναίκας και οι τέσσερις φωτογραφίες της που δέσποζαν έδειχναν την καλλιτέχνιδα, την αντιστασιακή, την αγωνίστρια, και τη θετή μητέρα. Το τραγούδι που συνόδευσε την είσοδό της στο Πάνθεον ήταν το τραγούδι των παρτιζάνων. Ποια ήταν όμως η Ζοζεφίν Μπέικερ, η έκτη μόλις γυναίκα που εισήλθε στο Πάνθεον, τον κατ’ εξοχήν ανδρικό ναό ; Η επιγραφή στη μετόπη της νεοκλασική πρόσοψης του μνημείου γράφει «Στους μεγάλους άνδρες, η πατρίς ευγνωμονούσα». Η Ζοζεφίν θα κείται πλέον δίπλα στην πρώτη γυναίκα που της απονεμήθηκε αυτή η τιμή, την κορυφαία επιστήμονα Μαρί Κιουρί και δίπλα στη Σιμόν Βέιλ, οραματίστρια της Ευρώπης και υπέρμαχο της χειραφέτησης των γυναικών (2018).

Η καλλιτέχνις

Γεννημένη το 1906 στο Σαιν Λούις, στο Μιζούρι, στον ρατσιστικό Νότο των ΗΠΑ, από μητέρα μιγάδα, Ινδιάνα και μαύρη, και πατέρα Ισπανό, ζει τα πρώτα χρόνια της ζωής της στην απόλυτη εξαθλίωση. Είναι μόλις πέντε χρονών όταν η Κου Κλουξ Κλαν θα εξαπολύσει στην πόλη τρομερό πογκρόμ εναντίον των μαύρων. Οι αναμνήσεις θα τη σημαδέψουν για πάντα. Ο πατριός της την ανατρέφει με σκληρότητα, από μικρό παιδί υπηρετεί σε οικογένειες λευκών και δεκατριών ετών κάνει έναν πρώτο γάμο με κάποιον κύριο Μπέικερ, από τον οποίο θα χωρίσει πολύ γρήγορα, αλλά θα κρατήσει πάντοτε το όνομά του. Στη συνέχεια θα συνάψει άλλους τρεις γάμους. Χάρη στον γάλλο σύζυγό της Jean Lion θα γίνει Γαλλίδα.

Τα περισσότερα κορίτσια που μεγάλωναν όπως αυτή πολύ δύσκολα θα έσπαζαν τον φαύλο κύκλο της μιζέριας. Η Ζοζεφίν όμως είχε τον χορό στο αίμα της και το κεφάλι της γεμάτο όνειρα: το πιο μεγάλο από αυτά, να αναδειχθεί ως καλλιτέχνις του μιούζικ χολ στο Παρίσι. Πώς ένα φτωχό κορίτσι από το Σεν Λούις θα φτάσει στην Πόλη του Φωτός και μάλιστα θα διαπρέψει; Κι όμως το θαύμα έγινε.

Η αποικιοκρατική γαλλική αντίληψη της εποχής για τους μαύρους συγχέει τους μαύρους της Αμερικής με αυτούς της Αφρικής. Ετσι στην πρώτη της επιθεώρηση ζητούν σ’ αυτήν που έρχεται από τον κόσμο της τζαζ και των μπλουζ να ενσαρκώσει το ζωώδες, πρωτόγονο κορίτσι της Αφρικής. Η Ζοζεφίν αρνείται στην αρχή, αλλά λίγο μετά πείθεται να εμφανιστεί σχεδόν γυμνή, με μία ζώνη από μπανάνες γύρω από τους γοφούς της. Αυτός ο «άγριος χορός» συμβολίζει την απελευθέρωση που έχει το πρωτόγονο, ελεύθερο σώμα και ενσαρκώνει όλες τις φαντασιώσεις των λευκών γύρω από τον ελεύθερο ερωτισμό. Η Ζοζεφίν διαπρέπει και γνωρίζει έναν ακαριαίο θρίαμβο με την εμφάνισή της το 1925, και γρήγορα γίνεται η αδιαμφισβήτητη σταρ ενός νέου είδους, της «νέγρικης επιθεώρησης». Αργότερα η λατρεμένη ντίβα του παρισινού μιούζικ χολ, αλλά και της διεθνούς σκηνής θα εμφανίζεται ντυμένη με υπέροχα κοστούμια, λαμπερά λαμέ, παγιέτες και φτερά. Τρελός ενθουσιασμός επικρατεί στα «τρελά χρόνια» (les annees folles) στο Παρίσι για την τζαζ και τη «νέγρικη» μουσική και κουλτούρα, που φτάνει σε παροξυσμό στη δεκαετία του ’20 και του ’30. Η Ζοζεφίν ενσάρκωσε εκπληκτικά όλο αυτό το φαντασιακό. Κι αν την είχαν φανταστεί ως έγχρωμη που θα υποταχθεί στις επιταγές, είναι εκείνη που θα μαγέψει και θα υποτάξει το κοινό της, υπερβαίνοντας και ανατρέποντας τα στερεότυπα και τις αποικιοκρατικές προκαταλήψεις. Γίνεται έτσι το σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής.

Η στρατευμένη γυναίκα

Ομως καθώς τα σύννεφα μαζεύονται πάνω από την Ευρώπη στη δεκαετία του ’30, η Ζοζεφίν Μπέικερ αφήνει τα φώτα της σκηνής και στρατεύεται στον αγώνα κατά του αντισημιτισμού ήδη από το 1938. Θα αγωνιστεί με όλους τους τρόπους εναντίον του φασισμού, του ναζισμού και του ρατσισμού. Θα δώσει συναυλίες για να εμψυχώσει τους γάλλους στρατιώτες στη γραμμή Μαζινό, θα γίνει νοσοκόμα του Ερυθρού Σταυρού, θα κρύψει αντιστασιακούς και Εβραίους στον πύργο της στις Milandes, θα δουλέψει στην αντικατασκοπία στη Γαλλία και στην Αφρική και, τέλος, θα ενταχθεί στην ένοπλη Αντίσταση, όπου θα γίνει υπολοχαγός στις γυναικείες δυνάμεις της γαλλικής Αεροπορίας. Η γενναία αυτή γυναίκα θα τιμηθεί με πολλές διακρίσεις: πρώτα πρώτα με το Μετάλλιο της Αντίστασης από τον ίδιο τον Ντε Γκολ το 1943, με το Μετάλλιο της Πόλης του Παρισιού το 1956, με τον Πολεμικό Σταυρό το 1961 και, τέλος, με την κορυφαία διάκριση της Γαλλικής Δημοκρατίας, τη Λεγεώνα της Τιμής. Στις 28 Αυγούστου του 1963 μιλάει στην Ουάσιγκτον δίπλα στον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Αυτή την ημέρα τη χαρακτηρίζει ως την ωραιότερη της ζωής της. Μετά τη δολοφονία του άντρα της η σύζυγός του θα της προτείνει να αναλάβει τη σκυτάλη του αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων στις ΗΠΑ.

Η «κοινότητα του ουράνιου τόξου»

Τρίτο μέρος της ζωής της: σε ώριμη ηλικία θα πραγματοποιήσει ένα άλλο της όνειρο. Θα υιοθετήσει 12 παιδιά από διαφορετικές χώρες και θα δημιουργήσει την «κοινότητα του ουράνιου τόξου» σ’ έναν πύργο, στο Château des Milandes. Εκείνη που πέρασε τόσο δύσκολα παιδικά χρόνια θέλει να προσφέρει άπλετη αγάπη σε πολλά παιδιά, αδιακρίτως χρώματος και καταγωγής. Οταν θα υποστεί έξωση από τον πύργο, θα τη δεχτεί και θα τη φιλοξενήσει η μεγάλη της φίλη, η Πριγκίπισσα του Μονακό. Γι’ αυτό και ο τάφος της βρίσκεται εκεί. Από τις συγκινητικότερες στιγμές της τελετής, που ήταν υψηλής αισθητικής, ήταν η χορωδία των 60 παιδιών που τραγούδησαν το τραγούδι «Dans mon village» («Στο χωριό μου»), τιμώντας το όραμά της για οικουμενική αδελφοσύνη.

«Η Γαλλία μου είναι η Ζοζεφίν»

Η απόφαση του προέδρου Μακρόν να τιμήσει τη μνήμη της με την υποδοχή της στο Πάνθεον, την «panthéonisation», όπως ονομάζεται η καθιέρωση αυτή με τη μεταφορά της σορού στον «καθεδρικό της Δημοκρατίας», είναι φορέας πολλών μηνυμάτων, τα οποία τόνισε και στον λόγο του. Μίλησε για μία αγωνίστρια των πολιτικών δικαιωμάτων, μία υποδειγματική πολίτιδα (citoyenne), μια ελεύθερη γυναίκα, που αγωνίστηκε για το ανθρώπινο είδος. Εδωσε το στίγμα μιας Γαλλίας ελεύθερης, ανοιχτής, συμπεριληπτικής και αντιρατσιστικής, που συνδέεται με τις καλύτερες παραδόσεις της, μιας Γαλλίας που τιμά τα ανθρώπινα και πολιτικά δικαιώματα, το άνοιγμα στον άλλον, την οικουμενικότητα. Αξίες που η Ζοζεφίν Μπέικερ ενσαρκώνει και που η Γαλλία χρειάζεται όσο ποτέ, ειδικά όταν κάποιοι τις αμφισβητούν και τις πολεμούν. Την ίδια μέρα, ο Ερίκ Ζεμούρ δήλωσε πως θα υποβάλει την υποψηφιότητά του για τις προεδρικές εκλογές του Μαϊου 2022.  Και το ακροδεξιό του κήρυγμα, ξενοφοβικό, ρατσιστικό, διχαστικό, αντισημιτικό, είναι ακριβώς το αντίθετο των αξιών της ανοιχτής και ενωμένης κοινωνίας που επικαλέστηκε ο Μακρόν. Γι’ αυτό κι έκλεισε την ομιλία του με τη φράση «Η Γαλλία μου είναι η Ζοζεφίν».

Η Οντέτ Βαρών – Βασάρ είναι ιστορικός και συγγραφέας των βιβλίων «Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και Νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση» (Εστία, 2009) και «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων» (Εστία, 2013)