Μίκης Θεοδωράκης, 1925 – 2021

Αν υποθέσουμε ότι την ημέρα του θανάτου του ο Μίκης Θεοδωράκης είχε τη δυνατότητα να ακούσει τι μετέδιδαν οι ραδιοφωνικοί σταθμοί της Αθήνας, θα ήταν ευτυχής. Για πρώτη φορά μετά από σχεδόν τριάντα χρόνια, όσο και αν ακούγεται υπερβολικό, η μουσική του παιζόταν ξανά από τα ραδιόφωνα. Για την ακρίβεια, μόνο η μουσική του παιζόταν – κάτι που θα του άρεσε επίσης, είμαι σίγουρος. Το μεγαλύτερο παράπονό του τα τελευταία χρόνια, νομίζω, ήταν ότι η μουσική του είχε ξεπερασθεί πια, την είχαν σαρώσει οι μόδες της μουσικής βιομηχανίας. Αν εξαιρέσουμε τις συναυλίες, που έδινε κάθε χρόνο, κυρίως στην περιφέρεια και συνήθως σε κοινό άνω των 60, η λαϊκή ορχήστρα που έφερε το όνομά του και η οποία υπήρχε για να κάνει αυτή τη δουλειά, η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη ήταν εκτός εποχής. Μόνον κάποια από τα περισσότερα λυρικά τραγούδια του, της δεκαετίας του 1960, παίζονταν κάποιες σπάνιες φορές στο ραδιόφωνο. Ειδάλλως, η μουσική του ήταν η καθιερωμένη υπόκρουση των επετειακών ντοκιμαντέρ για τη Μεταπολίτευση και των συλλαλητηρίων του ΠΑΜΕ. Είχε γίνει τελετουργική, όπως οι ψαλμωδίες, η θεία λειτουργία ή τα εμβατήρια στις στρατιωτικές παρελάσεις. Καλώς ή κακώς, έτσι ήταν· και το κατάλαβα την ημέρα του θανάτου του, γιατί με τον ίδιο να λείπει, η μουσική του ακουγόταν διαφορετική. Σαν να είχε ξαναβρεί τη φρεσκάδα της. Με άλλα λόγια, εκείνο που κατάλαβα την ημέρα του θανάτου του ήταν το μέγεθος της προσωπικότητάς του.

Το ιδιαίτερο στην περίπτωση του Μίκη Θεοδωράκη ήταν ότι η μουσική του ήταν απολύτως συνυφασμένη με την προσωπικότητά του και μάλλον καταπιεσμένη από αυτήν. Αναμφισβήτητα χαρισματικός και γοητευτικός άνθρωπος, είχε έναν εγωισμό που μπορούσε να τον κάνει αφόρητο, αλλά αυτός ο εγωισμός ήταν καιη ζωτική δύναμη της δημιουργικότητάς του. Ο Θεοδωράκης πήγαινε όλος μαζί: μουσική και προσωπικότητα στο ίδιο πακέτο, δεν μπορούσες να διαλέξεις το ένα ή το άλλο. Ο Θεοδωράκης ήταν «σταρ», με την έννοια που είχε ο όρος στη δεκαετία του 1960. Είτε για τις πολιτικές θέσεις του είτε για τις απόψεις του για τα καλλιτεχνικά και την πορεία των πραγμάτων εν γένει, ο Θεοδωράκης δεν μπορούσε την αφάνεια, ο προβολέας έπρεπε να είναι συνεχώς πάνω του. Τις πολιτικές μεταμορφώσεις του, ο ίδιος θα τις χαρακτήριζε πρωτεϊκές, αλλά εκείνο που σε έκανε να τις δέχεσαι – με στωικότητα πάντα – ήταν η γνησιότητά τους. Την πιστοποιούσε το γεγονός ότι ο Θεοδωράκης δεν έκρυβε τις αντιφάσεις του, αντιθέτως τις αγκάλιαζε και τις περιέφερε με περηφάνια.

Εζησε πολύ ο Μίκης Θεοδωράκης, σχεδόν έναν αιώνα. Το τίμημα της μακροβιότητας ήταν ότι πρόλαβε να δει τη μουσική του να ξεπερνιέται από νέες τάσεις και μόδες που φέρνει η παγκοσμιοποίηση. Ισως όμωςο θάνατος του δημιουργού να απελευθερώνει το έργο του και να του δίνει μια νέα ευκαιρία, χωρίς την αυστηρή κηδεμονία της πληθωρικής προσωπικότητας του δημιουργού του. Τραγική ειρωνεία ότι τη μέρα που πέθανε ο Μίκης Θεοδωράκης, οι εικοσάρηδες ήσαν σαστισμένοι από τον θάνατο του ράπερ Mad Clip σε τροχαίο…

ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ;

Οι Αμερικανοί έφυγαν οριστικά και επισήμως. Τώρα έχει ξεκινήσει η αργή βύθιση του Αφγανιστάν προς τον εμφύλιο πόλεμο, όπως συνέβη και την προηγούμενη φορά που είχαν επικρατήσει οι Ταλιμπάν, μετά την αποχώρηση των Σοβιετικών. Παρά τις τραγικές επιπτώσεις της αποχώρησης των Αμερικανών από ανθρωπιστικής πλευράς, η απόφαση δεν παύει να είναι θεωρητικά η σωστή, έστω και αν η εφαρμογή της στην πράξη είναι τρισάθλια και ντροπιαστική για τη Δύση συνολικά. Η έκβαση της αποχώρησης, τα κενά αλλά και τα νέα προβλήματα που δημιουργεί, είναι η απόδειξη ότι στην πολιτική το θεωρητικά σωστό είναι πάντα ανεφάρμοστο. Θεωρητικά σωστό είναι και να ισοπεδώσεις το Αφγανιστάν, με την έννοια ότι προσφέρει μία άμεση λύση στο πρόβλημα των Ταλιμπάν. Δημιουργεί όμως τόσα άλλα προβλήματα και τέτοιου μεγέθους, ώστε παύει να είναι λύση. Ούτε μπορείς «να το αφήσεις να σαπίσει», όπως λέει ο Τραμπ (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, έχει αλλάξει κόμμωση, αλλά ουδείς ασχολείται πια με τις τρίχες του…)

Αν πάρουμε την ιστορία για οδηγό, η μόνη επιτυχής μορφή εμπλοκής της Δύσης στο Αφγανιστάν ήταν η εξ αποστάσεως. Συγκεκριμένα από το τέλος του Β΄ Αφγανικού Πολέμου (περίπου το 1880) μέχρι το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Βρετανική Αυτοκρατορία ήλεγχε γεωπολιτικά το Αφγανιστάν με έναν συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος και διπλωματίας. Από εκεί και πέρα, οι διαφορές του τότε με το σήμερα είναι τεράστιες. Με μεγαλύτερη όλων, ενδεχομένως, ότι σήμερα δεν υπάρχει αυτοκρατορία που να αντιπροσωπεύει τις αξίες της Δύσης και να είναι διατεθειμένη να πάρει αυτόν τον ρόλο. Η τελευταία μόλις έφυγε…