Επέμβαση και ανθρώπινα δικαιώματα

Η συζήτηση για το Αφγανιστάν περιστρέφεται γύρω από την αποχώρηση των ΗΠΑ, το κενό ασφαλείας που αφήνει στην περιοχή, τις τυχόν προσφυγικές ροές, την πιθανή επάνοδο τακτικών βάναυσης παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το σκοταδιστικό καθεστώς των Ταλιμπάν, καθώς και τη φιλοξενία δικτύων διεθνούς τρομοκρατίας. Ιδιαίτερα αναδείχθηκε η αποχώρηση των ΗΠΑ ως ήττα. Ομως ήταν ήττα και ποιες ήταν οι προσδοκίες ή οι εναλλακτικές; Στο όλο θέμα υπάρχει μια σημαντική διάσταση που πρέπει να αξιολογηθεί: κατά πόσο η προσπάθεια της αλλαγής καθεστώτος είναι ατελέσφορη και – όπως προέκυψε – ήταν μια κακή ιδέα. O Μπάιντεν διαπίστωσε ότι βρέθηκε στη λογική του νόμου του Μέρφι, αναζητώντας στρατηγική εξόδου.

Οι ΗΠΑ μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 ως θύμα της τρομοκρατικής επίθεσης, επικαλούμενες τη νόμιμη άμυνα που εξουσιοδότησε το Συμβούλιο Ασφαλείας (ΣΑ)/ΗΕ (1368/2001) και προκειμένου να εξουδετερώσουν το τρομοκρατικό δίκτυο της Al Qaeda, επενέβησαν στο Αφγανιστάν όπου η κυβέρνηση των Ταλιμπάν φιλοξενούσε και υπέθαλπε το δίκτυο. Το ΣΑ/ΗΕ στη συνέχεια (1373/2001) κάλεσε όλα τα κράτη σε συνεργασία να δράσουν για την πρόληψη και καταπολέμηση της τρομοκρατίας ως απειλή κατά της ανθρωπότητας. Η αρχική στρατηγική ήταν η ανατροπή της κυβέρνησης των Ταλιμπάν και η αντικατάστασή της με τη μεταβατική κυβέρνηση του Χαμίντ Καρζάι, υποστηριζόμενη από τη στρατιωτική παρουσία της συμμαχίας των προθύμων. Με νέο ψήφισμα (1378/2001) το ΣΑ/ΗΕ χαρακτήρισε το καθεστώς Ταλιμπάν ως απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια εξαιτίας της παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της τρομοκρατίας. Με τους Ταλιμπάν εκτός πεδίου, εξουσιοδότησε τη μεταβατική κυβέρνηση να υλοποιήσει την αναγκαία συγκρότηση της διακυβέρνησης της χώρας με μια ανθεκτική συνταγματική τάξη.

Η επέμβαση με διαρκή παραμονή δεν θα μπορούσε να επεκταθεί πέραν του εύλογου μεταβατικού χρόνου για να εκπληρωθεί η αρχή της αναλογικότητας. Η κατάσταση από τη νόμιμη άμυνα έως την επέμβαση για αλλαγή καθεστώτος δέχθηκε επικριτικά σχόλια ότι υποκρύπτεται κατοχή με τη δικαιολογία της εξουσιοδότησης του ΣΑ/ΗΕ. Ο πρώτος στόχος της εξουδετέρωσης της τρομοκρατίας επετεύχθη, όμως μόνο η ανατροπή των Ταλιμπάν δεν αρκούσε, καθώς το κύριο ζητούμενο ήταν η συγκρότηση κυρίαρχης κυβέρνησης διά του εκδημοκρατισμού και της σταθεροποίησης.

Αυτή η διεργασία είναι χρονοβόρα, απαιτεί τη συμφωνία, συναίνεση και εμπλοκή των πολιτών για να εμπεδωθεί η δημοκρατία σε μια χώρα με πολλά εθνοτικά προβλήματα και άγνοια δημοκρατικών προτύπων και διαδικασιών, συνταγματικής τάξης και εντελώς διαφορετικής κουλτούρας. Με ευθύνη του το Αφγανιστάν δεν αντεπεξήλθε στον στόχο.

Η επέμβαση είναι δημιούργημα της πρακτικής. Το ΣΑ/ΗΕ έχει χαρακτηρίσει ως απειλή κατά της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας πέραν των διακρατικών πολέμων ή της τρομοκρατίας και καταστάσεις είτε εμφυλίου πολέμου και συγκρούσεων είτε προκειμένου να απαλλαγούν πληθυσμιακές ομάδες από τη συστηματική και μαζικά εξοντωτική παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή ανθρωπιστική κρίση. Ετσι ως ενδεδειγμένο μέτρο έχει εξουσιοδοτήσει την επέμβαση, παράδειγμα η επέμβαση στη Ρουάντα κατ’ εξαίρεση για την προστασία των Τούτσι, θύματα αιματηρού εμφυλίου.

Ομοίως αποδεκτές έγιναν μονομερείς επεμβάσεις για να περισωθεί πληθυσμός από φυσική εξόντωση ή ανθρωπιστική κρίση. Τέτοια είναι η μονομερής επέμβαση της Ινδίας το 1971 να σταματήσει η ανθρωποθυσία του ενός εκατομμυρίου κατοίκων του Ανατολικού Πακιστάν εκκαθαρίζοντας την περιοχή από την πακιστανική εξουσία. Παρά την καταδίκη του ΣΑ/ΗΕ, η επέμβαση αναγνωρίστηκε ως το μόνο μέσο αποκατάστασης και επικυρώθηκε η απόσχιση του Μπανγκλαντές σε ανεξάρτητο κράτος.

Η επόμενη ημέρα στο Αφγανιστάν εστιάζει στη διασφάλιση και προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το διεθνές καθεστώς των οποίων ως υπέρτερο περιορίζει την κυριαρχία σε περίπτωση βάναυσης παραβίασής τους. Στη ζυγαριά μεταξύ κυριαρχίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων το βάρος πέφτει στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η πιθανότητα παραβίασής τους είναι μεγάλη, παρά τις περί του αντιθέτου εξαγγελίες των Ταλιμπάν. Σε περίπτωση που εξαπλωθεί κύμα στυγερής και κατάφωρης παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τότε η διεθνής κοινότητα θα είναι αδικαιολόγητη εάν μείνει απαθής. Τυχόν ανθρωπιστική κρίση θα στοιχειοθετεί απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια και βασίμως θα νομιμοποιεί επέμβαση και αλλαγή καθεστώτος ακόμη και μονομερώς.

Η εξέλιξη στο Αφγανιστάν άφησε την εξής διδαχή: είναι αποτυχημένο το εγχείρημα για αλλαγή καθεστώτος. Ευλόγως λοιπόν τίθεται το ερώτημα πώς είναι δυνατόν να αντιμετωπίζονται τέτοια κράτη-παρίες που συνιστούν διεθνή απειλή και επείγουν προτάσεις για τη λύση του προβλήματος.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής του μεταπτυχιακού προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς