Εμβολιασμός και εξωτερικές οικονομίες

Στην οικονομική θεωρία, μια δραστηριότητα χαρακτηρίζεται από εξωτερικές οικονομίες εφόσον η άσκησή της επηρεάζει θετικά ή αρνητικά την ευημερία ή την παραγωγικότητα και άλλων πλην εκείνων που εμπλέκονται σε αυτή, χωρίς την ίδια στιγμή να υπάρχει ανταμοιβή για τη θετική συνεισφορά ή τιμωρία για την αρνητική επίδραση. Για παράδειγμα, μια βιομηχανία που ρυπαίνει το φυσικό περιβάλλον επηρεάζει αρνητικά την ευημερία των πολιτών που ζουν στην περιοχή. Από την άλλη, ο εθελοντικός καθαρισμός των ακτών ή η εθελοντική αναδάσωση δημιουργεί ένα όφελος για το κοινωνικό σύνολο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, στον βαθμό που οι επιπτώσεις τέτοιων δραστηριοτήτων δεν εσωτερικεύονται από τους δρώντες, απαιτείται η παρέμβαση του κράτους, μέσω της χρήσης των κατάλληλων εργαλείων πολιτικής, ώστε να ενισχυθεί μια θετική συμπεριφορά και να αποθαρρυνθεί μια αρνητική.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο εμβολιασμός για τον Covid-19. Οσοι εμβολιάζονται – πέραν του προσωπικού οφέλους που αποκομίζουν – συμβάλλουν στον περιορισμό της διασποράς του ιού μέσω του «χτισίματος» του περίφημου τείχους ανοσίας, διασφαλίζοντας τη δημόσια υγεία. Από την άλλη, όσοι αρνούνται τον εμβολιασμό θέτουν σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία και κατ’ επέκταση την ευημερία των συμπολιτών τους.

Σκεφτείτε το απευκταίο σενάριο να μην επιτευχθεί το «χτίσιμο» του τείχους ανοσίας μέχρι τον Σεπτέμβριο, επιτρέποντας σε ένα τέταρτο κύμα της πανδημίας να χτυπήσει την ήδη εξουθενωμένη ελληνική κοινωνία και οικονομία. Φανταστείτε να απαιτηθεί νέο lockdown, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις θέσεις εργασίας αλλά και για τη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας.

Η επιλογή της άρνησης του εμβολιασμού, από τη στιγμή που η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα συνηγορεί υπέρ της ασφάλειάς του, αποτελεί δραστηριότητα με έντονες αρνητικές εξωτερικές οικονομίες, οι συνέπειες της οποίας δεν εσωτερικεύονται από τους αρνητές του εμβολίου, και ως εκ τούτου απαιτείται η ενεργοποίηση της κρατικής παρέμβασης.

Θα αφήσω το θέμα της υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού στους συνταγματολόγους. Εκείνοι έχουν την επάρκεια να ξεκαθαρίσουν αν κάτι τέτοιο είναι νόμιμο ή όχι. Στη δική μου ωστόσο λογική, είναι αυτονόητο ότι πρέπει να διαμορφωθεί άμεσα ένα πλαίσιο κινήτρων, το οποίο θα ανταμείβει όποιον συμβάλλει εθελοντικά στο «χτίσιμο» της ανοσίας που απαιτείται για την επιστροφή στην κοινωνική και οικονομική κανονικότητα. Επίσης, θα πρέπει οι αρνητές του εμβολιασμού να επωμιστούν το κοινωνικό και οικονομικό κόστος που ενδέχεται να προκαλέσει η συμπεριφορά τους στο κοινωνικό σύνολο.

Για παράδειγμα, οι εμβολιασμένοι θα μπορούσαν να απαλλαγούν από την υποχρέωση να υποβληθούν σε έλεγχο προκειμένου να ταξιδέψουν ή να παρακολουθήσουν μια θεατρική παράσταση ή να εισέλθουν σε κλειστούς χώρους, ενώ για να μπορούν να κάνουν το ίδιο οι μη εμβολιασμένοι θα πρέπει να έχουν υποβληθεί στο απαιτούμενο τεστ με δικά τους έξοδα, πράγμα εύλογο από τη στιγμή που η πρόσβαση στο εμβόλιο είναι δωρεάν για όλους.

Αντί, λοιπόν, να τίθενται ένα σωρό περιορισμοί, η τήρηση των οποίων είναι αδύνατο να ελεγχθεί, ίσως είναι προτιμότερο η κυβέρνηση να θέσει σε ισχύ ένα απλό και ξεκάθαρο σχέδιο κινήτρων και ο έλεγχος να επικεντρωθεί αποκλειστικά στο εάν εκείνοι που με τη συμπεριφορά τους προκαλούν αρνητικές εξωτερικές οικονομίες επωμίζονται το κόστος που τους αντιστοιχεί.

Ετσι, όχι μόνο θα επηρεαστούν τα κίνητρα των ανθρώπων, επιταχύνοντας ενδεχομένως την εμβολιαστική κάλυψη, αλλά και θα διαφυλαχθούν αποτελεσματικότερα η δημοσία υγεία, η κοινωνία και τελικά η οικονομία.

Ο Γιώργος Οικονομίδης είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.