Τα παιδιά και τα μάτια μας!

Τα παιδιά ανέκαθεν θεωρούνταν και ήταν εύκολα υποκείμενα θυματοποίησης με συχνότερη την άσκηση βίας προς αυτά στην οικογένειά τους (σωματική τιμωρία, κακοποίηση, ή/και παραμέληση), στο σχολείο (σχολικός εκφοβισμός και βία-bullying) ή στην ευρύτερη κοινότητα. Μια συστηματική ανασκόπηση 38 εκθέσεων από 96 χώρες (2016) για τον επιπολασμό βίας στα παιδιά τον τελευταίο χρόνο, έδειξε πως τουλάχιστον 50% των παιδιών σε Ασία, Αφρική και Β. Αμερική, και παγκοσμίως πάνω από τα μισά παιδιά (δηλαδή 1 δισ.), ηλικίας 2-17 ετών είχαν βιώσει σωματική, σεξουαλική ή συναισθηματική/ψυχολογική βία τον προηγούμενο χρόνο (ενώ ένα παιδί πεθαίνει κάθε 5 λεπτά ως αποτέλεσμα βίας).

Τέτοιες εμπειρίες, που αν και έχουν λάβει επιδημικές διαστάσεις δεν έρχονται συχνά στο φως, μπορούν να επηρεάσουν ακόμα και μακροπρόθεσμα τη σωματική και ψυχική υγεία των νέων, την ποιότητα ζωής και την εμπλοκή τους με ουσίες (νόμιμες και μη). Η προστασία των παιδιών από όλες τις μορφές βίας είναι βασικό δικαίωμα που απορρέει από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Μάλιστα, στην Agenda του 2030 προστέθηκε ένας ειδικός στόχος (SDG 16.2) «για τερματισμό της κακοποίησης, της εκμετάλλευσης, του trafficking και όλων των μορφών βίας και βασανισμού των παιδιών». Από την άλλη, οι αντίξοες αυτές εμπειρίες ζωής των παιδιών μπορούν να θεραπευτούν ή, ακόμα καλύτερα, να προληφθούν με συγκεκριμένες εστιασμένες παρεμβάσεις.

Οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις, καθώς και η τρέχουσα πανδημία Covid-19 έχουν οδηγήσει σε χαλάρωση των οικογενειακών και κοινωνικών δεσμών και ιστών, με επίταση συχνά της κοινωνικής απομόνωσης και της μοναξιάς, αυξάνοντας τον κίνδυνο ανάπτυξης ψυχικών και κοινωνικών προβλημάτων, ιδιαίτερα σε πιο ευάλωτους πληθυσμούς οικογενειών και παιδιών. Μελέτη μας σε εξέλιξη δείχνει υψηλά ποσοστά (41%) οικογενειακής δυσλειτουργίας, σημαντικά κάτω του κανονικού ψυχική υγεία των γονέων, καθώς επίσης και αυξημένα ποσοστά (18%) κλινικά σημαντικών προβλημάτων διαγωγής (συμπεριφοράς) και συναισθήματος στα τέκνα τους, ηλικίας 7-17 ετών.

Καθώς το στρες και οι ψυχικές διαταραχές βρίσκονται σε άνοδο, θεσμοί όπως π.χ. η οικογένεια, το σχολικό σύστημα, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας, οι κοινωνικές υπηρεσίες χρειάζεται να υποστηριχθούν και ενισχυθούν εμπράκτως από την πολιτεία, περισσότερο από ποτέ. Το σχολείο δεν φαίνεται να ευνοεί πια τη λειτουργία του ως περιβάλλον «επανόρθωσης» της δυσλειτουργικής ή απούσας οικογένειας του μαθητή. Η παροχή στήριξης σε οικογένειες και παιδιά ώστε να καταστούν ψυχοκοινωνικά ανθεκτικά και να αναπτύξουν ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς, η έγκαιρη αναγνώριση και θεραπεία ψυχικών προβλημάτων, και γενικότερα η ενδυνάμωση δεσμών με την οικογένεια και την κοινωνία, πρέπει να αποτελέσουν υψίστη προτεραιότητα της πολιτείας στο άμεσο μέλλον.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», διευθυντής Σπουδών ΠΜΣ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ «Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών και Εφήβων»