Μεγαλεία και δυστυχίες αριστοκρατών

Μοιάζει με πρώιμο Προυστ, αλλά δεν είναι. Θυμίζει με τον τρόπο του το «Μαγικό βουνό» του Τόμας Μαν αλλά η οικονομία που το διακρίνει συν η έμφαση στη συμπύκνωση των υπαρξιακών διαστάσεων του περιβάλλοντος χώρου το κάνουν να απέχει πολύ. Παρατίθενται ως αναγνωστικό πρόταγμα και πρόγραμμα στίχοι από το ποίημα «Ο άνθρωπος κι η θάλασσα» του Μποντλέρ: «Ανθρωπε που κανείς δεν γνώρισε την άβυσσό σου ως τα βάθη / Θάλασσα, που κανείς δεν λόγιασε τα απόκρυφά σου πλούτη». Πρόκειται για τα «Κύματα» του επί σχεδόν έναν αιώνα ξεχασμένου Εντουαρντ φον Κάιζερλινγκ (1855-1918) που αποδεικνύεται ένα μικρό πολύτιμο εύρημα.

Περί τίνος πρόκειται λοιπόν; Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ού αιώνα, στις ακτές της Βαλτικής, στην περιοχή της Κουρλάνδης – γερμανικό χανσεατικό θύλακο ανατολικά της Πολωνίας, που σήμερα ανήκει στη Λετονία. Σε μια νοικιασμένη βίλα κατάφατσα στη θάλασσα κάνει τις θερινές διακοπές της η οικογένεια του στρατηγού Φον Πάλικο: η στρατηγίνα με τη συνοδό και φίλη της δεσποινίδα Μπορκ, η κόρη της βαρόνη Φον Μπούτλερ με τον σύζυγό της. Και ακόμα οι δύο κόρες του ζεύγους, η Λόλο και η Νίνι (η πρώτη εκ των οποίων είναι μνηστευμένη με έναν ανθυπολοχαγό των Ουσάρων, τον Χίλμαρ). Ακόμα συμμετέχουν ο έφηβος εγγονός της στρατηγίνας και το απαραίτητο προσωπικό. Στην ακτή ζουν ψαράδες και άλλοι ντόπιοι με τις οικογένειές τους, ενώ λίγο πιο πέρα καταφτάνει ένα ζευγάρι που αναστατώνει τις ειρηνικές, έως και πληκτικές, διακοπές τους. Είναι η Ντοραλίς που έχει χωρίσει πρόσφατα από τον γηραιό ευγενή σύζυγό της, συνοδευόμενη από τον εραστή ή ίσως σύζυγο της, τον νεαρό ζωγράφο Χανς Γκριλ.

Αυτομάτως η οικογένεια Φον Πόλικο αναστατώνεται, με εξαίρεση την ψυχραιμότερη στρατηγίνα που προσπαθεί να διατηρήσει τις ισορροπίες ως το τραγικό τέλος. Καθώς ο χωρισμός της Ντοραλίς και η απόδρασή της από τον πύργο του ευγενούς συζύγου είχαν προκαλέσει, όπως είναι φυσικό, μέγα κοινωνικό σκάνδαλο, οι πάντες την παρακολουθούν όταν βολτάρει στην αμμώδη παραλία με τον αγαπημένο της, όταν κολυμπάει ή όταν λιάζεται στις αμμοθίνες ενώ εκείνος προσπαθεί, μάλλον ανεπιτυχώς, να αποδώσει ζωγραφικά τη θάλασσα. Οι νεαρές Λόλο και Νίνι τη θαυμάζουν σαν θεά για το απεριόριστο κάλλος της, ο έφηβος αδελφός τους τη φαντασιώνεται, η μητέρα τους τη θεωρεί μίασμα και την εχθρεύεται ανοιχτά, το υπηρετικό προσωπικό συμβάλλει με τον τρόπο του στον σχολιασμό των τεκταινομένων. Κεντρικό ζήτημα είναι η γοητεία που ασκεί η Ντοραλίς στους άντρες και η απειλή που συνιστά ως ήδη εκπεσούσα γυνή. Ο βαρόνος Φον Μπούτλερ, παραδοσιακός ευπατρίδης μπερμπάντης, επιχειρεί να ασκήσει πάνω της τη γοητεία του, αλλά ο πραγματικός έρωτας θα εισβάλει ορμητικά με φορέα τον νεαρό υπολοχαγό και αρραβωνιαστικό της Λόλο, τον Χίλμαρ.

Σε μια σειρά ευφάνταστα δομημένων σκηνών οι δυο τους θα έρθουν κοντά, βοηθούντος και του τοπίου – των αποχρώσεων της θάλασσας, των κυμάτων του τίτλου του βιβλίου, του άπλετου θερινού φωτός, κυρίως όμως με φόντο τις εσπερινές ώρες που μοιάζουν να συμπυκνώνουν την ίδια τη ζωή. Εδώ ο Κάιζερλινγκ αποδεικνύεται μάστορας της ιμπρεσιονιστικής τοπιογραφίας, κυρίως όμως των υπαρξιακών ζητημάτων που αυτή θέτει. Οι αντανακλάσεις των διαθέσεων της γύρω φύσης έχουν μια χαλαρή αντιστοίχιση με τις πράξεις των ηρώων, ωστόσο είναι οι αιώνιοι φυσικοί κύκλοι και οι απρόσμενες μεταπτώσεις τους που προσφέρονται για μια σύγκριση με τα ανθρώπινα.

Μικροαστικές φιλοδοξίες

Και η ίδια η Ντοραλίς; Γίνεται από την αρχή εμφανές ότι όπως όλες οι μοιραίες γυναίκες έχει μάλλον αρχίσει να πλήττει με τον ζωγράφο της και τα εκφραστικά αδιέξοδά του, πρωτίστως όμως με τις μικροαστικές φιλοδοξίες του να την εγκαταστήσει σε ένα όμορφο σπίτι στο Μόναχο και να τη συντηρεί με τη δουλειά του ενώ εκείνη θα επιδίδεται στα οικοκυρικά. Η Ντοραλίς ξέρει ότι η εποχή αυτή της νεωτερικότητας προσφέρει τεράστιες δυνατότητες ελευθερίας, αν και διερωτάται μήπως αυτή συνοδεύεται από κάθε μορφής κακοτυχίες. Αισθάνεται δέσμια της ομορφιάς της, καταλαβαίνει πολύ καλά τον γύρω της αντρικό πόθο και τη γυναικεία ζήλια, ενώ σταδιακά συνειδητοποιεί το γεγονός ότι η ίδια δεν είναι διόλου αδιάφορη προς τα πάθη που εγείρει. Υπάρχει μάλιστα μια εξαιρετική σκηνή ψαρέματος στα ανοιχτά όπου η ηρωίδα λιποθυμά από τα αβάσταχτα συναισθήματα που της προκαλεί ο πληθωρισμός σάρκας (των ψαριών και των ψαράδων).

Τα πράγματα οδηγούνται νομοτελειακά προς τη δραματική κορύφωσή τους ενόσω ο Χανς κρατάει μια ουδέτερη στάση προκειμένου να μη θιγεί ο αντρικός εγωισμός του και ο Χίλμαρ την πολιορκεί ασυστόλως, σε θερινά πανηγύρια, περιπάτους και μπάνια. Η Βαρόνη δικαιώνεται για την εξαρχής καχυποψία της, οι ψαράδες και οι γυναίκες τους παρακολουθούν το πολλαπλό δράμα με ένα μάλλον αδιάφορο ανασήκωμα των ώμων, ο Χανς υποφέρει σιωπηρά, είναι όμως η νεαρή Λόλο, το βασικό θύμα όλης αυτής της ιστορίας, που θα σηκώσει το μεγάλο βάρος της απατημένης / προδομένης και θα οδηγήσει την τραγωδία στην κορύφωσή της.

Θα χρειαστεί η παρέμβαση της στρατηγίνας που αυστηρά και απόλυτα εξηγεί στην Ντοραλίς ότι κλέφτηκε μία φορά αλλά δεν μπορεί εσαεί να κλέβεται – ότι αυτό απλώς δεν συνιστά επιλογή. Και η οικογένεια θα αποχωρήσει για να περισωθεί ό,τι είναι δυνατόν να περισωθεί, αφήνοντας όμως πίσω της συντρίμμια. Εντούτοις η σχέση του ζεύγους θα αποκατασταθεί πρόσκαιρα, καθώς η Ντοραλίς, πλήρης ενοχών προς όλους και προς όλα, αναγνωρίζει επιτέλους τη σταθερότητα που της προσφέρει η σχέση με τον Χανς. Ηδη ονειρεύεται μια συζήτηση αποκατάστασης, μια λυτρωτική εκατέρωθεν εξήγηση – όπως συμβαίνει στο θέατρο και στα ρομάντζα της εποχής. Δεν γνωρίζει ότι στην πραγματική ζωή οι πληγές, οι αντρικές εν προκειμένω, δεν κλείνουν τόσο εύκολα, και ότι στον έρωτα η μετάνοια δεν αντισταθμίζει την προσβολή. Γι’ αυτό και το χειρότερο δεν έχει έρθει ακόμη, καθώς μπαίνει το φθινόπωρο και οι αποχρώσεις της φύσης συν οι πραγματικές της διαθέσεις αλλάζουν. Βασικός συμπαραστάτης της Ντοραλίς θα είναι πλέον ένας πρώην διπλωμάτης, ο Φον Κνοσπέλιους, μια καχεκτική, άσχημη φιγούρα ανθρώπου παραιτημένου από τις όποιες προσδοκίες για τη ζωή και τον έρωτα, που διαθέτει ωστόσο ένα ακατάβλητο πνεύμα και μια ακόρεστη διάθεση για συμμετοχή στα ανθρώπινα. Αυτός ο ανθρωπάκος θα αποτελέσει ένα είδος σχολιαστή και συμβούλου σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης και είναι το ακατάβλητο ηθικό του που θα ισιάσει κάπως τα πράγματα στο τέλος.

ΥΓ.: Ο τίτλος κυκλοφόρησε πρόσφατα και από τον «Εξάντα», σε μετάφραση του έμπειρου περί τη γερμανόφωνη λογοτεχνία Αλέξανδρου Κυπριώτη (θυμίζω ενδεικτικά τον «Τόνιο Κρέγκερ» του Τόμας Μαν και τη «Θεωρία της απειλής» του Μπότο Στράους, στις εκδ. Ινδικτος, τη βιογραφία Κάφκα (Νίκολας Μάρεϊ) και τα απομνημονεύματα του Μαρτσέλ Ράιχ Ρανίτσκι, στις ίδιες εκδόσεις, την «παρουσίαση» ουσιαστικά της Τζένι Ερπενμπεκ στα ελληνικά).

Η ζωή του συγγραφέα

Θεατρικές {LF}επιρροές

Ο Φον Κάιζερλινγκ υπήρξε ιδιαίτερα άτυχος στη ζωή του, καθώς τυφλώθηκε γύρω στα πενήντα του από σύφιλη και έκτοτε υπαγόρευε τα βιβλία του στη μεγάλη του αδελφή.
Πέθανε ολομόναχος και πονεμένος στο Μόναχο, ενώ είχε ζήσει μια πλούσια νεανική ζωή  στο μεγάλο πατρικό κτήμα στηΒαλτική, όπου έθαλλε και πλούσια πνευματική ζωή (οι γονείς του φιλοξενούσαν συχνά μεγάλες προσωπικότητες του γερμανικού πνεύματος).
Εζησε στην Εσθονία και την Αυστρία πριν ολοκληρώσει τον βίο του στο Μόναχο. Εγραψε πολλά καλά βιβλία – αναγνωρισμένα από συγκαιρινούς του όπως ο Χέμαν Χέσε και ο Τόμας Μαν -, μεταξύ τους και άφθονα θεατρικά έργα και η σκηνική επιρροή γίνεται σαφής εδώ. Γιατί θα μπορούσε κάλλιστα το έξοχα πλασμένο δράμα των «Κυμάτων» να εκτυλίσσεται σε ένα σαλόνι φερ’ ειπείν.
Μόνο που τότε θα χάνονταν οι υπαινιγμοί και οι συμπαραδηλώσεις της πολυκύμαντης σχέσης του ανθρώπου με το γύρω του τοπίο και τα καπρίτσια της φύσης.
Ο Κάιζερλινγκ καταφέρνει με τις λέξεις να ζωγραφίσει αυτά ακριβώς τα βάθη της ύπαρξης που δεν καταφέρνει ο ζωγράφος Χανς με τις αβύσσους της θάλασσας.
Και με τη χάρη, τα εύστοχα ευφυολογήματα, τον μελαγχολικό κυνισμό  και τη χρήση πλάγιου έμμεσου λόγου καταφέρνει να αποδώσει μεταξύ άλλων τα μύχια πάθη αλλά και το αίσθημα καθήκοντος μιας τάξης (και μιας εποχής) που έπνεε τα λοίσθια. Θαυμάσια η μετάφραση αλλά και το επίμετρο της, απ’ ό,τι πληροφορούμεθα, σλαβολόγου κ. Χατζηγιαννίδη.

Εντουαρντ φον Κάιζερλινγκ
Κύματα
Mτφ.- επίμετρο Αναστασία Χατζηγιαννίδη,
σελ. 213, LOGGIA, 2020
Τιμή 14 ευρώ