Ο Κινέζος που φωτογράφιζε τα τρένα να περνούν

Υπήρχε μια εποχή, αφηγείτο ο Γουάνγκ Φουτσούν – ο οποίος απεβίωσε πριν από λίγες ημέρες σε ηλικία 79 ετών -, που όλοι οι επιβάτες των κινεζικών τρένων έδειχναν λίγο-πολύ ίδιοι. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν ξεκίνησε να τραβά φωτογραφίες, όλοι φορούσαν τις ίδιες πράσινες στολές και καπέλα του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού. Αυτό το πλήθος στις πλατφόρμες των σιδηροδρομικών σταθμών έμοιαζε ομοιογενές, συγκρατημένο και πειθαρχημένο. Ολα αυτά όμως διαλύονταν μόλις έμπαινε το τρένο στον σταθμό.

Τότε ξεσπούσε πανδαιμόνιο. Συνωστίζονταν, έτρεχαν, έσπρωχναν άλλος με σακιά ρύζι και άλλος με ό,τι κρατούσε στα χέρια του και προσπαθούσαν να επιβιβαστούν. Οταν μπλόκαραν οι πόρτες, οι πιο ευκίνητοι σκαρφάλωναν από τα παράθυρα. Αυτά ήταν τα λεγόμενα «πράσινα τρένα» που περνούσαν από τις κύριες πόλεις της Κίνας με ταχύτητα 50 χλμ. την ώρα, αφήνοντας πίσω τους καπνούς από τον λιθάνθρακα με τον οποίο κινούνταν. Ο φωτογράφος αγαπούσε και μελετούσε τις ατμομηχανές: τους κόκκινους και κίτρινους τροχούς, τις ψηλές χοάνες, τον καπνό που αναμειγνυόταν με τα σύννεφα στον ουρανό.

Μέσα, τα πάντα έδειχναν χαοτικά. Τεράστιες βαλίτσες και σάκοι παντού, άνθρωποι με τα υπάρχοντά τους απλωμένα γύρω σε θέσεις, τραπέζια και στο πάτωμα. Η ζωή εκρήγνυτο στο τρένο σαν να ήταν σκηνή θεάτρου. Το μόνο που ενδιέφερε τον Γουάνγκ, έναν ψιλόλιγνο μακρυμάλλη με την κάμερα (πρώτα Seagull και μετά Leica) κρυμμένη κάτω από το παλτό του, ήταν να απαθανατίζει αυτές τις στιγμές. Και αυτό έκανε επί τέσσερις δεκαετίες.

Και η Κίνα βρισκόταν εν κινήσει, γράφει ο «Economist». Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 είχε ξεκινήσει η μετάβαση μεγάλων πληθυσμών προς τα αστικά κέντρα, με τα τρένα. Κατέγραψε ασκήσεις τάι-τσι στους διαδρόμους, Ουιγούρους που προσεύχονταν στις γωνίες, ένα καλοτυλιγμένο μωρό μέσα σε ένα καλάθι, χέρια που κρατούσαν άδειες κούπες τσαγιού. Το καλοκαίρι κατέγραψε νεαρούς εργάτες να βγάζουν τα πουκάμισά τους, να τρέχουν ιδρωμένοι, να αναζητούν δροσιά στα ανοιχτά παράθυρα. Βρήκε ένα κορίτσι να παίζει το παραδοσιακό όργανο «ερού» την οποία παρακολουθούσε ένας νεαρός από την απέναντι θέση, τον οποίο παρατηρούν ανήσυχοι μια κυρία με το σκυλάκι της.

Ο Γουάνγκ Φουτσούν δεν ζήτησε από κανέναν άδεια για να τραβά φωτογραφίες και ήλπιζε ότι δεν θα τον παρατηρούσαν. Κάποιοι το έκαναν. Μια γυναίκα που κάπνιζε στον διάδρομο του έριξε ένα υπεροπτικό βλέμμα και ένας θιβετιανός μοναχός τού πρόσφερε ένα τελετουργικό μαντήλι και ένα όμορφο χαμόγελο. Οι περισσότεροι άνθρωποι ήταν χαλαροί μαζί του. Αλλά προτιμούσε να ενεργεί κρυφά, σαν τον κλέφτη κατά κάποιον τρόπο, συλλαμβάνοντας σπαράγματα της πραγματικότητας – και έτσι αντικατόπτρισε με σαφήνεια πώς άλλαζε η Κίνα.

Επί 40 χρόνια. Επί τέσσερις δεκαετίες επιβιβάστηκε σε 1.000 τρένα και κάλυψε περισσότερα από 100.000 χιλιόμετρα, σε κάθε σιδηροδρομική γραμμή της Κίνας. Ευτυχώς δεν χρειάστηκε να πληρώσει όλα αυτά τα ταξίδια, μια και ήταν εργαζόμενος στους σιδηροδρόμους. Βρήκε ότι δεν μπορούσε να κοιμηθεί καλά εάν δεν αισθανόταν το κούνημα του τρένου. Κάθε ταξίδι, ώρα αναχώρησης, ώρα άφιξης και τόπο τα κατέγραφε τακτικά στο σημειωματάριό του. Τράβηξε περίπου 200.000 φωτογραφίες και τις καταχώρισε ανά περιοχή. Τους εραστές κάτω από την κουβέρτα, με μάτια μόνο ένας για τον άλλον ανάμεσα σε τσαγιέρες και δίσκους σερβιρίσματος, στη γραμμή Γκουανγζού-Τσενγκτού. Το πεντάχρονο κορίτσι με το λερωμένο πρόσωπο να κοιμάται όρθιο ακουμπισμένο στην πόρτα στη γραμμή Ουχάν-Νανίνγκ.

Το ενδιαφέρον του για τους επιβάτες ξεκίνησε όταν, ακριβώς μετά τον θάνατο του Μάο Τσετούνγκ, του ζητήθηκε να φωτογραφίσει υποδειγματικά μέλη του προσωπικού του Σιδηροδρομικού Γραφείου στο Χαρμπίν, της Βορειοανατολικής Κίνας, όπου γεννήθηκε. Η αγάπη του για τα τρένα είχε ξεκινήσει απ’ όταν ήταν ένα μικρό ορφανό που έμενε στο σπίτι του αδελφού του που εργαζόταν στους σιδηροδρόμους. Ηθελε να γίνει μηχανοδηγός αλλά όντας καλλιτεχνική φύση, καλός στη ζωγραφική και στην καλλιγραφία, βρήκε ότι η φωτογραφία γεφύρωνε τους δύο κόσμους.

Η Κίνα όδευε προς τον σύγχρονο κόσμο και τα τρένα το έδειχναν. Οι ατμομηχανές χάθηκαν, μπήκαν στα βαγόνια πρώτα ανεμιστήρες οροφής και κατόπιν συστήματα κλιματισμού, μετά ακολούθησαν τα τρένα εξπρές, και κατόπιν τα υψηλής ταχύτητας που φέτος κινούνται σε ένα δίκτυο 38.000 χιλιομέτρων – το μεγαλύτερο στον κόσμο. Και οι επιβάτες άλλαξαν. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 άρχισαν να φορούν τζιν, και την επόμενη δεκαετία να έχουν μακριά μαλλιά. Στα ’90ς φορούσαν τι-σερτ με τους αγαπημένους τους σταρ. Το ντύσιμο έχασε την ομοιομορφία του και ξεκίνησε να εκφράζει τον χαρακτήρα του καθενός. Το βιβλίο του «Κινέζοι στο τρένο» δημοσιεύθηκε το 2001 και έπιασε το μεταίχμιο δύο κόσμων, του παλιού και του καινούργιου: μια καλοντυμένη νεαρή να παίζει ματζονγκ με έναν ηλικιωμένο να την παρατηρεί ή μία ομάδα μοντέρνων νεαρών να κοιτούν ένα σπίνο σε κλουβί.

Του άρεσε να βάζει δίπλα-δίπλα δύο φωτογραφίες του. Η μία έδειχνε ένα πράσινο τρένο με ατμομηχανή σε μια στροφή στη διαδρομή Τονγκλιάο-Τζινίνγκ το 1998 με τα κεφάλια των επιβατών να βγαίνουν από τα παράθυρα. Η άλλη έδειχνε ένα ζευγάρι νιόπαντρων το 2015 μπροστά από το τρένο υψηλής ταχύτητας Αρμονία. Του άρεσε το μήνυμα της ελπίδας του ανθρώπου, ήταν περήφανος για τα επιτεύγματα της Κίνας. Αφησε πίσω του μερικές χιλιάδες φωτογραφίες, μάρτυρες και στα δύο.