Δρασκελιά ενός αιώνα

Κοιτάζω αυτήν τη φωτογραφία στη σελίδα 55 του λευκώματος «Ενδυμασία και κοινωνία στην Κλεισούρα Καστοριάς» του φίλου Νίκου Σιώκη. Είναι του 1915, από τις παλιότερες του λευκώματος. Απεικονίζει την οικογένεια του Δημητρίου Τέγα στην περιοχή της Κλεισούρας, έξω από το χωριό. Ο Δημήτριος Τέγας όρθιος, η γυναίκα του καθισμένη δίπλα του, τα τρία παιδιά μπροστά τους. Είναι αρχές καλοκαιριού. Πιο πίσω δύο άντρες του χωριού, δύο αγωγιάτες και τα δύο υποζύγια φορτωμένα.

Τηλεφωνώ στον συγγραφέα να μάθω περισσότερα. Εκείνος επικοινωνεί με τους απογόνους του απεικονιζομένου. Μαθαίνω ότι ο Δημήτριος Τέγας ήταν πολυταξιδεμένος. Εργάστηκε αρχικά στα Βαλκάνια και στη συνέχεια σταδιοδρόμησε σε κεντρική τράπεζα της Βιέννης. Η νοσταλγία όμως της πατρίδας οδήγησε τα βήματά του πίσω στην Ελλάδα. Αγόρασε καπνεργοστάσιο στην Καβάλα κι εγκαταστάθηκε εκεί. Συχνά, και ιδίως τα καλοκαίρια, ταξίδευε με την οικογένειά του στην Κλεισούρα.

Ξανακοιτάζω πιο προσεκτικά τη φωτογραφία. Πράγματι, δείχνει άνοιξη ή καλοκαίρι. Ο Δημήτριος Τέγας με σχετικά ελαφρά ρούχα, χωρίς πανωφόρι. Κομψά ντυμένος, με κομψή στάση: λευκό πουκάμισο, γιλέκο, σακάκι, κομψό καπελάκι, αλυσίδα ρολογιού τσέπης κ.λπ. Με άλλα λόγια, τίποτε που να μαρτυρεί την ταλαιπωρία του ταξιδιού. Καλοντυμένη με ήρεμο χαμόγελο η σύζυγός του, καθαρά και ήρεμα τα τρία παιδιά. Φαντάζομαι ότι και η λήψη της φωτογραφίας, η επιλογή της τοποθεσίας, οι πόζες, όλα έγιναν με επιμέλεια κι επαγγελματική καθοδήγηση.

Εδώ κοντοστέκομαι. Προσπαθώ να φανταστώ ποια θα ήταν τα μέσα και οι συνθήκες των ταξιδιών εκείνη την εποχή. Δεν υπήρχαν αεροπλάνα και αυτοκίνητα. Τα τρένα ήταν ελάχιστα. Τα ταξίδια διαρκούσαν πολύ. Πόσο να διαρκούσε το ταξίδι από τη Βιέννη στη Θεσσαλονίκη; Εβδομάδες; Αλλά και το ταξίδι από την Καβάλα στην Κλεισούρα μάλλον θα διαρκούσε μέρες. Γι’ αυτό και σχετικά λίγοι άνθρωποι ταξίδευαν: όσοι είχαν ανάγκη, θάρρος, τα μέσα ή και τα τρία.

Προσπαθώ τώρα να παίξω ένα παιχνίδι: να μπω στη θέση των ταξιδιωτών, να φανταστώ τις συνθήκες και τις ταλαιπωρίες του ταξιδιού τους. Κλείνω τα μάτια. Νιώθω να με χτυπάει ο αγέρας, να πονούν τα κόκαλά μου, να πεινάω, να διψάω, να νυστάζω, αλλά να μην το βάζω κάτω και να συνεχίζω το ταξίδι.

Παραδομένος στην ονειροπόλησή μου, συνειδητοποιώ ότι οι άνθρωποι πάντα ποθούσαν το ταξίδι, από την εποχή των αρχαίων εξερευνητών μέχρι σήμερα. Αυτή την αγάπη για το ταξίδι την εκφράζει ο Γιώργος Σεφέρης στο ποίημα «Πάνω σ’ έναν ξένο στίχο»: «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα. / Ευτυχισμένος αν στο ξεκίνημα ένιωθε γερή την αρματωσιά μιας αγάπης…». Και παρουσιάζει ενδιαφέρον ότι το ποίημα του Σεφέρη ξεκινά με τον πρώτο στίχο παλιότερου γαλλικού σονέτου του 16ου αιώνα, γραμμένου από τον Ιωακείμ ντι Μπελέ. Γιατί ακριβώς η αγάπη για το ταξίδι είναι διαχρονική και στην ποίηση. Ολόκληρη η σχολή του Ρομαντισμού, και ιδίως του Γερμανικού Ρομαντισμού, εμπνεύστηκε και τροφοδοτήθηκε από αυτήν, σε σημείο που να επινοηθεί ειδική λέξη (Wanderlust) για να εκφράσει τη λαχτάρα για το ταξίδι.

Αντίθετα, πώς είναι τα ταξίδια στον σύγχρονο κόσμο; Με το αεροπλάνο ταξιδεύει κανείς από τη Βιέννη στη Θεσσαλονίκη σε λίγο παραπάνω από μία ώρα. Με το αυτοκίνητο η απόσταση από την Καβάλα στην Κλεισούρα διανύεται σε λίγο παραπάνω από δύο ώρες. Οι συνθήκες είναι άνετες, το ταξίδι είναι εύκολο. Ετσι ταξιδεύουν πολλοί, σχεδόν όλοι μας. Δεν είμαστε εξοικειωμένοι με τις δυσκολίες των παλιότερων ταξιδιών.

Ομως αυτή η ευκολία των ταξιδιών ίσχυε μέχρι πρόσφατα, δηλαδή πριν από την πανδημία. Τώρα οι συνθήκες πάλι άλλαξαν, απότομα μάλιστα. Τα ταξίδια απαγορεύτηκαν ή έγιναν εξαιρετικά δύσκολα. Εχουμε τα μέσα, έχουμε τη θέληση, έχουμε, όπως πάντα, την ανάγκη. Ωστόσο, δεν έχουμε πια την ελευθερία. Είμαστε αναγκασμένοι να αναβάλουμε ή και να ματαιώσουμε τα ταξίδια για να μην εκτεθούμε σε κίνδυνο μόλυνσης και για να προστατέψουμε τη δημόσια υγεία. Η διάρκεια αυτού του περιορισμού ξεπέρασε τους δύο ή τρεις μήνες, όπως αρχικά ελπίσαμε, ενώ κανείς δεν είναι βέβαιος πότε ακριβώς οι συνθήκες θα βελτιωθούν. Ετσι αρχίσαμε να νοσταλγούμε και να λαχταρούμε τα ταξίδια. Αξιοζήλευτη λοιπόν η οικογένεια του Δημήτριου Τέγα που είχε τη δυνατότητα να ταξιδεύει, έστω και με τις δύσκολες συνθήκες της εποχής της; Μπαίνω στον πειρασμό ν’ απαντήσω καταφατικά… αλλά το ξανασκέφτομαι.

Κι ενώ το ξανασκέφτομαι, θέλω από περιέργεια να μάθω τη συνέχεια. Λοιπόν, ο Δημήτριος Τέγας εξακολούθησε τα ταξίδια του, ώσπου πέθανε από την επιδημία της ισπανικής γρίπης το 1918. Πάγωσα. Επαψε κάθε διάθεση να βρεθώ στη θέση του. Κάθε εποχή και τα ταξίδια της, κάθε εποχή και οι κίνδυνοί της. Αρχίζω να βλέπω τις ομοιότητες: δυσκολίες στα ταξίδια τότε και αλλιώτικες δυσκολίες τώρα, επιδημία τότε και νέα πανδημία τώρα.

Ξαναγυρνώ στη φωτογραφία. Θαυμάζω τη γαλήνη των ανθρώπινων μορφών. Ετσι είναι τελικά. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη τη βεβαιότητα. Και μένω να κοιτάζω τη φωτογραφία επί ώρες. Τόσες δυσκολίες, τόσοι κίνδυνοι ξεπεράστηκαν στην ιστορία της ανθρωπότητας. Δεν μπορεί, κι αυτός ο κίνδυνος θα ξεπεραστεί. Δεν μπορεί, σύντομα θα πραγματοποιήσουμε, κι εγώ και όλοι μας, τα ταξίδια που ονειρευόμαστε.