Γιατί τώρα;

Η σεξουαλική κακοποίηση είναι συχνή και στα δύο φύλα (18%-20% στα κορίτσια, 8%-10% στα αγόρια), αν και γνωρίζουμε περισσότερα για κορίτσια ή γυναίκες θύματα. Στα αγόρια, 10%-20% προκαλείται από άτομα εκτός οικογένειας, ενώ τα κορίτσια κακοποιούνται συνήθως από μέλη της οικογένειας ή γνωστά τους άτομα.

Σε παλιότερη μελέτη μας μεταξύ των νοσηλευομένων παιδιών και εφήβων, σχεδόν 20% παρουσίαζαν μετα-τραυματικό στρες. Από αυτούς, 82% είχαν ιστορικό σεξουαλικής κακοποίησης, ενώ από τις περιπτώσεις σεξουαλικής κακοποίησης σχεδόν 90% εμφάνισαν μετα-τραυματικό στρες. Σε όλες τις περιπτώσεις η κακοποίηση ήταν επαναλαμβανόμενη, συνήθως ενδοοικογενειακή (89%), με χρήση βίας (90%) και μέση ηλικία έναρξης τα 9,2 χρόνια. Σε μερικές έφηβες που νοσηλεύονταν για άλλους λόγους, η σεξουαλική κακοποίηση ήρθε στο προσκήνιο μέσω μιας ημιδομημένης παιδοψυχιατρικής συνέντευξης (K-SADS-PL), και σε ερωτήσεις που αφορούσαν μετα-τραυματικό στρες, ενώ σε άλλες περιπτώσεις το εκμυστηρεύτηκαν στο προσωπικό αργότερα και αφού τους εμπιστεύτηκαν αρκετά.

Οι (μακροχρόνιες) επιπτώσεις της σεξουαλικής κακοποίησης στα παιδιά είναι σοβαρότερες όταν η κακοποίηση είναι μακροχρόνια, ασυνήθιστα έντονη, περιλαμβάνει άσκηση βίας ή απειλή βίας ή ο θύτης είναι στενός συγγενής. Κάτω από συνήθεις συνθήκες πολλά άτομα με ιστορικό τραύματος (βιασμός, κακοποίηση) έχουν σχετικά καλή ψυχοκοινωνική προσαρμογή. Εν τούτοις, δεν αντιδρούν στο στρες με τρόπο που άλλοι άνθρωποι αντιδρούν, αφού μπορεί να αισθάνονται ή να συμπεριφέρονται σαν να ξαναζούν το τραύμα εξαρχής ή και να επανέρχονται σε άσχετες συμπεριφορές έκτακτης ανάγκης ως αντίδραση σε ελάσσονες στρεσογόνες καταστάσεις. Η χρόνια κακοποίηση μπορεί να δημιουργήσει κατάθλιψη με αυτοκτονικότητα (διπλάσιες απόπειρες σε θύματα βιασμού), μειωμένο έλεγχο παρορμήσεων, επιθετικότητα, χρήση ουσιών, έντονο άγχος, πανικό, προβλήματα σωματικής υγείας, κακή ποιότητα ζωής, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολίες σχέσης με το άλλο φύλο. Μελέτες ενηλίκων με διαταραχές προσωπικότητας, καθώς και εφήβων που κακοποιούν ή εγκληματούν, δείχνουν πως οι ίδιοι σε υψηλά ποσοστά είχαν κακοποιηθεί στην παιδική τους ηλικία.

Η αποκάλυψη από το θύμα είναι πρωταρχικής σημασίας για να ξεκινήσουν οι νομικές και θεραπευτικές παρεμβάσεις. Σύμφωνα με παλιότερη μελέτη του Χάρβαρντ, 55% από 156 παιδιά είχαν αποκαλύψει τη σεξουαλική κακοποίηση, συχνότερα στις μητέρες τους. Τα παιδιά που δεν το είχαν αναφέρει, αλλά αποκαλύφθηκε συμπτωματικά, παρουσίαζαν μικρότερη αναστάτωση, κάτι που επιβεβαιώνει την κλινική εντύπωση ότι η αποκάλυψη προσθέτει επιπλέον στρες στα παιδιά και δεν μπορούμε να την περιμένουμε από όλα τα θύματα. Παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας, που προέρχονταν από αιμομικτικές οικογένειες, και ένιωθαν ότι ήταν υπεύθυνα για την κακοποίηση ή φοβούνταν τις αρνητικές συνέπειες της αποκάλυψης, είχαν χρειαστεί περισσότερο χρόνο για να το αποκαλύψουν. Επισημαίνεται όμως πως όσο περισσότερο καθυστερεί η αποκάλυψη της κακοποίησης τόσο τα θύματα ζουν μεγαλύτερο διάστημα με τις αρνητικές συνέπειές της και προβλήματα ψυχικής υγείας χωρίς θεραπεία, ενώ αυξάνει η πιθανότητα περισσότερα άτομα να πέφτουν θύματα των θυτών που δεν αποκαλύπτονται.

Παράγοντες που διευκολύνουν ή αντίθετα εμποδίζουν την αποκάλυψη εντοπίζονται σε πρόσφατη (2019) καναδική ανασκόπηση. Εμπόδια στην αποκάλυψη αποτελούν η ηλικία και το φύλο των θυμάτων (μικρότερα παιδιά και αγόρια), καθώς και συναισθήματά τους όπως π.χ. ντροπή, αυτομομφή και φόβος. Οικογένειες με δύσκαμπτους ρόλους φύλων, πατριαρχικές στάσεις που διαιωνίζουν ανισορροπίες μεταξύ ανδρών και γυναικών, γονέων και παιδιών, παρουσία άλλων μορφών κακοποίησης και βίας, χαοτική δομή, δυσλειτουργική επικοινωνία και κοινωνική απομόνωση της οικογένειας. Εκτός οικογένειας, έλλειψη διαθεσιμότητας ή μη επαρκούς εκπαίδευσης υποστηρικτικών ατόμων και φορέων, ο στιγματισμός και taboos σε θέματα σεξουαλικότητας.

Συνολικά, αναγνωρίζεται πια η ανάγκη όχι μόνο ενίσχυσης του δυναμικού του ατόμου αλλά και της δημιουργίας ενός πιο υποστηρικτικού και ασφαλέστερου περιβάλλοντος για θύματα και ενήλικες επιζήσαντες (survivors) προκειμένου να αποκαλύψουν την κακοποίησή τους. Προγράμματα ευαισθητοποίησης και πρόληψης μπορούν να προάγουν αποκαλύψεις περιστατικών σεξουαλικής βίας με θύματα παιδιά και νέους. Ετσι θα ανατραπεί και η εικόνα πολλών διεθνών μελετών που δείχνουν σήμερα ότι η σεξουαλική κακοποίηση είναι 30 φορές συχνότερη όταν βασίζεται σε αυτοαναφορές (127:1000) παρά σε επίσημα στοιχεία υπηρεσιών και αστυνομίας (4:1000)…

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής και διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», διευθυντής Σπουδών ΠΜΣ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ «Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών & Εφήβων»