Προσκύνημα στην Επίδαυρο

Γιατί δεν ήταν ο Δίας,

που μου τα ‘χε αυτά κηρύξη,

ούτε η συγκάτοικη με τους θεούς

του Κάτω Κόσμου, η Δίκη, αυτούς τους νόμους

μες στους ανθρώπους όρισαν· και μήτε

πίστευα τόση δύναμη πως νάχουν

τα δικά σου κηρύγματα, ώστ’ ενώ είσαι

θνητός να μπορής των θεών τους νόμους

τους άγραφτους κι ασάλευτους να βιάζης·

(«Αντιγόνη», Σοφοκλέους, μετ. Ι. Ν. Γρυπάρη)

Ιούλιος 1956. Διαβάζουμε ανάμεσα στους τίτλους του ημερήσιου Τύπου: «Πρωτοφανή έκτροπα κατά την χθεσινή παράστασι της Επιδαύρου. Πλήθη θεατών κατέλαβον τον χώρον της ορχήστρας και εκάθησαν επί των σκηνικών! Ανίσχυρες οι Αρχές να επιβάλουν την τάξιν» («ΤΑ ΝΕΑ», 9/7/1956). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη προσέλευση θεατρόφιλου κοινού στα χρονικά των Επιδαυρίων. Πάνω από 20.000 θεατές συρρέουν στο αργολικό θέατρο για την παράσταση της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή με την Αννα Συνοδινού στον επώνυμο ρόλο. Το υπεράριθμο πλήθος κατακλύζει ασφυκτικά κερκίδες και σκαλοπάτια, εισχωρεί στα παρασκήνια, ενώ οι πλέον παράτολμοι σκαρφαλώνουν ακόμα και επάνω στους πυλώνες του θεάτρου. Επικρατεί πανδαιμόνιο και χάος. Μάταια ο πρόεδρος του ΕΟΤ προσπαθεί να κατευνάσει το αγανακτισμένο πλήθος, ενώ και ο σκηνοθέτης Αλέξης Μινωτής, που εμφανίζεται για να μιλήσει στο κοινό, αποδοκιμάζεται ζωηρότατα.

Τελικά, και αφού παραχωρήθηκε στους θεατές το ήμισυ της ορχήστρας αλλά και τα πλάγια της σκηνής, και ενώ κάποιες χιλιάδες ορθίων αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν, μετά το χαρακτηριστικό γκονγκ μόνο «τα θεία λόγια του Σοφοκλέους και η ηθοποιία της Αννας Συνοδινού, του Θάνου Κωτσόπουλου, και των άλλων ερμηνευτών, κατώρθωσαν να δαμάσουν το κοινόν» («ΤΑ ΝΕΑ», 9/7/1956). Ακόμα και ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής, όταν εισήλθε λίγο μετά την έναρξη της παράστασης μαζί με τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, αναγκάστηκε να καθίσει «εις το μέσον περίπου της ορχήστρας σε καρέκλες, υπό τας διαμαρτυρίας των όπισθέν του καθημένων κατά γης θεατών, οι οποίοι τον εκάλουν να καθήση και αυτός οκλαδόν»! («Εθνος», 9/7/1956). Ο Δ. Ψαθάς («ΤΑ ΝΕΑ», 12/7/1956) έγραψε χαρακτηριστικά: «Ο κατακλυσμός αυτός, εκατόν ογδόντα χιλιόμετρα μακρυά απ’ την Αθήνα, δεν έγινε ούτε για το …μπέιζ μπωλ ούτε για τους άσσους του ποδοσφαίρου. Εγινε για τον Σοφοκλή κι αυτό – διάβολε – έχει κάποια σημασία».

Η Συνοδινού, όταν επιστρέφει στην Αθήνα, αφήνει λίγα γιασεμιά στην Αντιγόνη – προτομή της αδικοχαμένης Ελένης Παπαδάκη, που είχε ερμηνεύσει τον ίδιο ρόλο πριν από 16 χρόνια.

Η ιστορική αυτή παράσταση θα καθιερώσει τη νεαρή τότε ηθοποιό ως πρωταγωνίστρια και θα δικαιώσει στη συνέχεια τον προφητικό τίτλο στο εξώφυλλο του «Ταχυδρόμου» (23/6/1956): «Εγεννήθη ημίν νέα τραγωδός;». Η αγέρωχη φιγούρα της με το δωρικό χιτώνα που σμίλεψε επάνω της ο Αντώνης Φωκάς και που κοσμούσε για δεκαετίες τα σχολικά μας βιβλία, θα συνδεθεί έκτοτε στη μαθητική μας συνείδηση με το σύμβολο της Αντιγόνης και τον εμβληματικό στίχο «ούτοι συνέχθειν αλλά συμφυλείν έφυν».

Με το αρχαίο δράμα η Συνοδινού συνδέθηκε βαθιά, όχι μόνο ως καλλιτέχνις, αλλά και ως ύπαρξη. Η «Αντιγόνη» όμως την καθόρισε, τη διαμόρφωσε. Μαχητική και ασυμβίβαστη, με αδάμαστο χαρακτήρα και ισχυρή βούληση, θα πορευτεί στον θεατρικό στίβο αλλά και θα αγωνιστεί με πάθος για τα πιστεύω της από τα έδρανα του κοινοβουλίου, πάντοτε με βαθύ αίσθημα ευθύνης, υψηλό φρόνημα, ακεραιότητα, πίστη και κοινωνική συνείδηση. Πολεμήθηκε όσο λίγες, αλλά στάθηκε ανυποχώρητη, αδιαφορώντας για τις συνέπειες, και το κοινό δεν την εγκατέλειψε ποτέ.

Τύχη αγαθή το θέλησε να τη γνωρίσω και να συνδεθώ μαζί της από το 1998, όταν έγραφε το βιβλίο της «Πρόσωπα και προσωπεία». Ενα αυτοβιογραφικό χρονικό. Τότε αναζητούσε κάποιον απόφοιτο του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών για να αναλάβει την κατάταξη του αρχείου της και να επιμεληθεί την παραστασιογραφία της έκδοσης. Ο ενθουσιασμός μου απερίγραπτος. Εκτοτε με τίμησε με τη βαθιά φιλία της, την εμπιστοσύνη και τη γενναιοδωρία της και όσα έζησα και έμαθα κοντά της, ανεκτίμητα δώρα.

Η Συνοδινού πίστευε ακράδαντα στην αποστολή του ηθοποιού ως πνευματικού λειτουργού, στην έννοια της συνέχειας ως ενός νήματος που συνδέει τις διαφορετικές γενεές μεταξύ των λειτουργών του θεάτρου, στη «λαμπαδηδρομία», όπως η ίδια συνήθιζε να λέει. Ως επιστέγασμα ουσιαστικό της μεγάλης της πορείας, αλλά και ως πνευματικό «αντίδωρο», παρουσίασε – με δική της χρηματοδότηση – μια σειρά παραστάσεων, ειδικά διαμορφωμένων για τους μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Αρχαίοι Τραγικοί, Θουκυδίδης, Σολωμός, Σεφέρης, Ξενόπουλος, Πηνελόπη Δέλτα. Με προσωπικό μόχθο και την ενθουσιώδη πάντοτε συμπαράσταση του λατρεμένου της Γιώργου Μαρινάκη, οργάνωσε ακόμα και περιοδείες εκτός Αθηνών με σκοπό να μυήσει τα νέα παιδιά στον λόγο και στις ιδέες των κορυφαίων ελλήνων δημιουργών. Στα πενήντα χρόνια των Επιδαυρίων, το 2004, πραγματοποίησε ένα όνειρο ζωής, τις «Ευμενίδες» σε διπλή παράσταση, στα νέα και στα αρχαία ελληνικά, όπου με την επιστημονική συνδρομή κορυφαίων φιλολόγων ανέλαβε τη σκηνική διδασκαλία ενός μοντέλου παράστασης με τον αρχαίο τρόπο, όψη και μέλος και με τη συμμετοχή μόνο ανδρών ηθοποιών.

Σήμερα που τα καλλιτεχνικά μαθήματα υποβαθμίζονται στο εκπαιδευτικό μας πρόγραμμα, οφείλεται ξεχωριστή μνεία στην Αννα Συνοδινού που το 1976 υποστήριξε με θέρμη στο κοινοβούλιο την εισαγωγή της καλλιτεχνικής παιδείας στη μέση εκπαίδευση.

Ενα όμως δεν πρόκειται ποτέ να ξεχάσω από την Αννα Συνοδινού, όχι μόνο γιατί θυμίζει την πρώτη θρυλική της εμφάνιση στο αρχαίο δράμα, αλλά κυρίως γιατί συνοψίζει τις αρχές, τις αξίες και το ήθος μιας εποχής που σαν να έφυγε μαζί της. Εκείνο το βιβλίο με τα άπαντα του Σοφοκλή, ακουμπισμένο στο κομοδίνο δίπλα στο προσκεφάλι της, μέχρι το τέλος της ζωής της.