«Αστείο είναι {LF}το πώς κοιτάς, όχι τι κοιτάς»

Οι ιστορίες του χρόνια τώρα συναρπάζουν με το ευφυές χιούμορ τους. Είναι ίσως ο μοναδικός συγγραφέας που αυτοβιογραφείται αποκλειστικά και κάθε φορά βγάζει άσο από το μανίκι του. Το «Καλυψώ» (μετάφραση Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Μελάνι) αποτελεί τη δέκατη συλλογή διηγημάτων του Σεντάρις. Εδώ ο διηγηματογράφος έρχεται αντιμέτωπος με τις τραγωδίες της οικογένειάς του, την πολιτική, τη μοναξιά, στην ελπίδα που αχνοφέγγει. Ο συγγραφέας πιστεύει ακράδαντα στην εξέλιξη του ανθρώπου και απεχθάνεται τη στασιμότητα. Ο Σεντάρις δεν σταματά να ταξιδεύει. Οι παρουσιάσεις των βιβλίων του εξάλλου είναι ονομαστές, επειδή μοιάζουν με παραστάσεις. Ηχογραφεί podcasts, γράφει για μεγάλες εφημερίδες και διδάσκει σε πανεπιστήμια. Τα τελευταία χρόνια ζει στη Βρετανία, αλλά δεν αποχωρίζεται εύκολα τη Νέα Υόρκη και τη Βόρεια Καρολίνα. Από την αρχή της κουβέντας μαζί του καταλαβαίνεις γιατί είναι περιζήτητος: Εχει κοφτερό χιούμορ, διότι έτσι σκέφτεται αποκλειστικά. Εκκινεί από έναν πηγαίο αυτοσαρκασμό και δεν αφήνει τίποτε όρθιο.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τι παρατηρήσατε στη συμπεριφορά των ανθρώπων; Σε ποιο βαθμό μπορεί αυτή η αδιανόητη καταστροφή να μας επηρεάσει;

Οταν άρχισαν τα περιοριστικά μέτρα κατά του κορωνοϊού ήμουν στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια πήγα στη Βόρεια Καρολίνα, στην εξοχική κατοικία της οικογένειάς μου. Είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω ξανά, τις δύο όψεις της Αμερικής. Στη Νέα Υόρκη ήταν υποχρεωτικό να φοράς μάσκα ή να κρατάς αποστάσεις. Οταν δεν συνέβαινε αυτό, υπήρχε περίπτωση να σου μιλήσει κάποιος άσχημα. Αντίθετα στη Βόρεια Καρολίνα, κυριαρχούσε η νιρβάνα της συνωμοσίας. Ο ιός είναι μια άθλια απάτη, αυτά που λένε οι ειδήσεις είναι κατασκευάσματα, κανείς δεν φορούσε μάσκα (και όποιοι φορούσαν, έτρωγαν λίγο κράξιμο). Βασικά αν φορούσες μάσκα ήσουν Δημοκρατικός, αν όχι ήσουν «δικός μας», οπαδός του Τραμπ δηλαδή. Σιγά-σιγά και στις υπόλοιπες ΗΠΑ, η μάσκα έδειχνε ξεκάθαρα τι ψηφίζεις. Εκείνη την περίοδο, η Νέα Υόρκη ήταν σαν εμπόλεμη ζώνη. Τρομακτική κατάσταση. Στη Βρετανία όπου ζω κυρίως, υπήρχε μεγαλύτερη χαλαρότητα. Ξέρετε οι Αγγλοι δεν είναι τόσο μελό. Ο Μπόρις Τζόνσον φαίνεται ηλίθιος. Αλλοι μου λένε πως είναι μια παρεξηγημένη ιδιοφυΐα. Όμως, παρά τα λάθη, δεν δίχασε τη χώρα του. Κι αυτό κάνει τη διαφορά. Συνειδητοποίησα πως βρισκόμαστε στο ξέσπασμα μιας τραγικής πανδημίας, όταν κάθε άρθρο και κάθε στήλη των αμερικανικών ΜΜΕ, ήταν Covid-19. Αισθανόμουν σαν να ήμουν ήδη σε θάλαμο εντατικής θεραπείας. Και πριν προλάβω να ηρεμήσω, έρχεται η δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Ο,τι πριν ήταν Covid-19, μετατρέπεται αποκλειστικά σε Φλόιντ. Ξανά, κάθε άρθρο, στήλη, ρεπορτάζ, αθλητικά, φαρμακεία, μικρές αγγελίες κ.λπ., αναφέρονται στον άτυχο άνδρα. Ζούμε σ’ έναν κόσμο υπερπληροφόρησης, όπου μετακινούμαστε από ένα μαζικό γεγονός σ’ ένα άλλο, δίχως τα ενδιάμεσα στάδια. Ακροβατούμε στο κενό. Κάποτε θα επανέλθουμε σε μια κανονικότητα, αλλά τι μορφή θα έχει; Δεν γνωρίζουμε εντελώς. Ακούω συνεχώς τελευταία πως αν είναι να πεθάνουμε, ας γίνει. Ομως δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε έτσι.

Η γραφή σας χαρακτηρίζεται από δραστικό χιούμορ. Πώς αντανακλάται αυτό σ΄έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η σοβαροφάνεια;

Πρέπει να ομολογήσω ότι δεν υπήρξα πιο πολυάσχολος στη ζωή μου, απ’ όταν ξέσπασε η πανδημία. Ολοι ήθελαν ένα άρθρο για την αστεία πλευρά της πανδημίας. Εγραφα λοιπόν σαν τρελός για το «The New Yorker» για το «BBC», για τους «London Times» κ.λπ. Αυτό το διάστημα ήταν πολύ καλό για μένα. Οι άνθρωποι σε τέτοιες συνθήκες αποζητούν το γέλιο – ακόμη και οι σοβαροφανείς. Το μυστικό στη γραφή που λέτε είναι να προσπαθήσω να δώσω μια λοξή ματιά στην κατάσταση την οποία ζω. Οχι στα αντικείμενα αυτά καθεαυτά. Το αστείο γεννιέται στο πώς «τσακίζεις» το βλέμμα και όχι στο τι κοιτάς ακριβώς. Επίσης θα ήθελα να επισημάνω εδώ, ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά από το να είσαι αστείος τύπος, με το να λες ωραία αστεία. Ο κόσμος δεν καταλαβαίνει εύκολα το λεπτό όριο.

Ποια είναι η βασική σας ανάγκη πίσω από το «Καλυψώ»;

Δεν έχω εύκολη απάντηση. Γιατί η ανάγκη μου (που δεν την ελέγχω) είναι να γράφω συνέχεια. Υποθέτω πως αν καταφέρνω κάτι με το «Καλυψώ» είναι να βρίσκομαι κοντά στην εξέλιξή μου ως συγγραφέα. Γενικά δεν ακούω τον εαυτό μου. Ούτε και στα πολλά audio books που κάνω. Σε αυτό το βιβλίο αισθάνομαι έντονα τη φωνή μου. Στην ηλικία των 63 χρόνων, ίσως τελικά αποδεχτώ τα βιβλία μου. Πρόσφατα άκουσα ξανά, ό,τι έχω εκδώσει. Αναρωτήθηκα σοβαρά γιατί το «Καλυψώ» ηχεί καλύτερα; Προφανώς γιατί η γραφή του είναι καλύτερη και συμβαδίζει με την ηλικία μου. Για την ώρα. Ονόμασα έτσι το βιβλίο γιατί μου μπήκε μια χαζή ιδέα: έχεις φερ’ ειπείν μια γάτα που ξεστρατίζει από το σπίτι. Την ταΐζουν άλλοι, την αγαπούν άλλοι ίσως περισσότερο από σένα και επίσης της έχουν βρει και ένα άλλο ηλίθιο όνομα όπως το Καλυψώ. Ξαφνικά η γάτα έχει μια εντελώς νέα ζωή. Εσύ αυταπατάσαι ότι κάπου στο βάθος σε αγαπάει πολύ. Ομως σ’ έχει ξεχάσει.

Στο βιβλίο σας φαίνεται πόσο δύσκολο είναι να μεγαλώνει κανείς. Μας φοβίζουν τα γεράματα;

Οχι απλώς μας φοβίζουν – τα κάνουμε πάνω μας. Το να μεγαλώνεις είναι αχώνευτο. Πάντως δεν παραπονιέμαι. Δεν έχω προβλήματα υγείας ακόμη, ούτε άνοια, αλλά ευτυχώς ούτε και ακράτεια. Ξέρετε, μόλις τα μαλλιά σου αποκτήσουν γκρι χρώμα, τότε αρχίζεις να γίνεσαι αόρατος. Μην ακούτε τι λένε. Αν αύριο ληστέψω καμία τράπεζα, θα πουν στις ειδήσεις: «ήταν ένας κοντός κύριος, με γκρίζα μαλλιά». Εχω συνηθίσει να είμαι αόρατος. Ισως το ότι γράφω ακόμη να είναι μια αξιολύπητη προσπάθεια να γίνω ορατός ξανά.

Για ποιους λόγους η οικογένειά σας παίζει τόσο σημαντικό ρόλο στα βιβλία σας;

Ισως φταίει ότι κατά το ήμισυ έχω ελληνική καταγωγή. Αν συναναστραφείτε μ΄έναν Αμερικανό, Γάλλο ή Αγγλο, θα περάσουν μήνες μέχρι να αναφέρουν κάτι για κάποιο πρόσωπο της οικογενείας τους. Με τον Ελληνα είναι ακριβώς το αντίθετο. Μέσα σε δευτερόλεπτα θα σου πει για τον πατέρα, τη μητέρα ή τα αδέρφια του. Για μένα ο οικογενειακός δεσμός είναι ο πιο γοητευτική σχέση, απ’ όλες τις απόψεις. Σήμερα στις ΗΠΑ πολλοί μιλούν για την «επιλεγμένη οικογένεια». Δηλαδή, έχουμε απορριφθεί από την οικογένειά μας και έτσι μαζευόμαστε ένα γκρουπ φίλων και κάνουμε τη δική μας. Δεν πιστεύω στον όρο «επιλεγμένη οικογένεια». Διότι η οικογένεια για μένα, υπονοεί τη μη επιλογή. Τη μισείς αρχικά. Και στην πορεία του χρόνου βρίσκεις τρόπους να συνεννοηθείς και να υπάρξετε μαζί. Η οικογένεια για μένα είναι η πιο δυναμική δομή που υπάρχει ακόμη στις κοινωνίες μας. Για παράδειγμα ο πατέρας μου που είναι σήμερα 97 χρόνων, καταφέρνει να μου σπάει τα νεύρα. Δεν είναι ο καλύτερος άνθρωπος στη Γη, αλλά είναι αυτός ακριβώς που χρειάζομαι. Πόσες φορές μου έχει πει, και πρόσφατα ακόμη: «Είσαι ένα χοντρό μηδενικό». Ετσι χαλυβδώνομαι περισσότερο και σκέφτομαι: «Ωραία, θα σου δείξω εγώ». Οταν καταφέρνω να τελειώσω ένα βιβλίο μου, τον τρώει η περιέργεια να του το διαβάσω. Δεν θα τον ήθελα αλλιώς. Η μητέρα από την άλλη μεριά ήταν ένας καλόβολος άνθρωπος. Γι’ αυτό έγινε αλκοολική και πέθανε. Από εκείνη έμαθα να γράφω. Ηταν καταπληκτική στο να λέει ιστορίες. Αυτό που αγαπώ στις σχέσεις μεταξύ των αδερφιών, είναι πως συνεχώς αλλάζουν και εξελίσσονται. Προς το καλύτερο ή το χειρότερο. Ο αδερφός μου για παράδειγμα, είναι τραμπικός μέχρι το κόκκαλο. Κάθεται όλη μέρα πίσω από τον υπολογιστή και διαβάζει θεωρίες συνωμοσίας, που θέλει να τις αναλύσει μαζί μου μπας και «αλλαξοπιστήσω». Βεβαίως δεν μπορείς να βρεις επιχειρήματα με τον αδερφό μου. Διότι έχει φτιάξει τη δική του αλήθεια. Του λέω πολλές φορές να μου εξηγήσει, πώς είναι δυνατόν τόσα εκατομμύρια γιατρών στον πλανήτη, (μια και μιλάμε για το Covid-19), να κρατήσουν μυστικό πως το εμβόλιο υπάρχει. Τι αξία έχει να ζούμε κρατώντας μυστικά; Εκεί τον βλέπω να προβληματίζεται…

Στο βιβλίο γράφετε πως υποστηρίξατε τον νόμο για τον γάμο των ομοφυλοφίλων. Ομως εσείς είστε κατά του γάμου, γιατί;

Ακούστε, δεν μου αρέσει καθόλου το σκεπτικό που χρησιμοποιούν πολλοί γκέι, όπως: «ο αντρούλης μου κ.λπ.». Βασικά το απεχθάνομαι ή απλώς δεν είναι του γούστου μου. Φυσικά και υποστηρίζω το δικαίωμα στον γάμο να είναι ισότιμο με τους στρέιτ και νόμιμο.

{ER}Είστε ένας προσεκτικός χρονογράφος του καθημερινού άγχους και των καταναγκασμών. Ποια από αυτά τα χαρακτηριστικά ανήκουν στον Σεντάρις ως φυσικό πρόσωπο και ποια αποδίδονται στον Σεντάρις ως κύριο αφηγητή των βιβλίων;{ER}

Καλή ερώτηση. Καθημερινά γράφω στο ημερολόγιό μου. Εκεί είμαι περισσότερο ο εαυτός μου. Οταν όμως με βάζω σε μια συλλογή διηγημάτων, εκεί γίνομαι χαρακτήρας. Ενας παράλληλος εαυτός. Υπάρχουν διαφορές. Διότι ο χαρακτήρας Σεντάρις πρέπει να είναι το προωθητικό στοιχείο μιας ιστορίας. Να την πάει παρακάτω αφηγηματικά. Ο πραγματικός εαυτός μου ζει σ΄ένα ιδιωτικό περιβάλλον. Αντίθετα ο χαρακτήρας, απευθύνεται στον δημόσιο χώρο. Οταν βάζω κάτω το υλικό μου, διαλέγω ποιους δρόμους θα ακολουθήσω. Φτιάχνω λέξεις, αλλάζω τη ροή των πραγμάτων. Επιλέγω πού θα είμαι καλός και πού άθλιος. Χρειάζεται κάθε φορά, να βρίσκω μια ισορροπία. Ο κόσμος καταλαβαίνει αμέσως πότε είσαι αληθινός και πότε τον κοροϊδεύεις. Με φαντασιώσεις, δεν μπορείς να γράψεις ένα καλό βιβλίο.

{ER}Ποιοι συγγραφείς σας έχουν επηρεάσει και γιατί;{ER}
Τώρα μάλιστα. Ξέρετε διαβάζω πολλές βιογραφίες συγγραφέων που μ΄ενδιαφέρουν. Η βιογραφία ίσως είναι και το μόνο είδος βιβλίου που διαβάζω περισσότερο. Γιατί το γράψιμο αυτό καθεαυτό της λογοτεχνίας, είναι μια παθητική κυρίως δράση, που έχει βέβαια κόπο, αλλά δεν έχει μέσα του κάτι το περιπετειώδες. Είσαι βιδωμένος σε μια καρέκλα πώς να πω. Το πρόβλημά μου είναι ότι μετά το διάβασμα των βιογραφιών, είναι σπάνιο να συμπαθήσω τον συγγραφέα. Πέρασα κατάθλιψη όταν διάβασα τη μεγάλη βιογραφία του Τζον Τσίβερ. Εξαιρετικός συγγραφέας, αλλά δεν θα τον άντεχα λεπτό. Καταλαβαίνετε. Γύριζα τις σελίδες και έλεγα: «Μα καλά, πόσο τέρας είναι». Μετά έπιασα την Ντόροθι Πάρκερ, που λατρεύω. Τι να σας πω, ένα χάλι. Τα ίδια και χειρότερα έπαθα με τον Ρίτσαρντ Γέιτς, που είναι ο αγαπημένος μου συγγραφέας όλων των εποχών. Εγινα έξω φρενών. Ισως είμαι διχασμένος. Νομίζω, τα ίδια πάνω κάτω θα έλεγαν κι αυτοί για μένα. Ομως ξέρω πολύ καλά, πως οι περισσότεροι συγγραφείς όπως κι εγώ, είναι άσοι στη χειραγώγηση των άλλων. Ανελέητα άτομα. Οταν κάθομαι και γράφω, προσπαθώ να ρίξω φως σε πτυχές του εαυτού μου, αντανακλώντας μέρος της κοινωνικής συνθήκης εκείνης της στιγμής. Αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο. Παράδειγμα, όλοι τώρα στην Αμερική μιλούν για ζητήματα φυλής. Αν βγεις στη σκηνή και με κάποιο τρόπο το αναποδογυρίσεις, ο κόσμος θα τσαντιστεί. Ασχέτως τι λένε, είναι δύσκολο για ένα λευκό να μιλήσει εύκολα για τα φυλετικά ζητήματα αμέσως, χωρίς σκέψη. Εκτός εάν είσαι μανιώδης υποκριτής ή πας για διδακτορικό. Πολύς κόσμος στην Αμερική είναι θυμωμένος. Αλλά ο καθένας κοιτά τον εαυτό του. Δεν νοιάζεται για την αντίθετη άποψη. Πλακώνονται στα media για το τι έκανε ο Ομπάμα. Αν ο Τραμπ κάνει κάτι φρικτό, η μισή Αμερική σφυρίζει αδιάφορα. Αυτά όμως είναι φαινόμενα μιας τραγικά ομογενοποιημένης σκέψης. Ακίνητης και μολυσματικής.

{1BSYG}Ντέιβιντ Σεντάρις{1BSYG}{CR}{2BTIT}Καλυψώ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Μυρσίνη Γκανά,{CR}εκδ. Μελάνι{CR}σελ. 292{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ