Κάποτε στον Αϊ-Στράτη

Το «Μένουμε σπίτι», μαζί με όλες τις άλλες αλλαγές, έφερε και πολλές ελληνικές ταινίες στην τηλεόραση που ομολογώ ότι, κυρίως τις παλιές, τις βλέπω με μεγάλη ευχαρίστηση. Μιλούν για έναν κόσμο του χθες που μπορούμε να τον αντικρίζουμε με νοσταλγία και χωρίς την «πινέζα στην καρδιά» που θα ‘λεγε και ο Γ. Π. Σαββίδης, όπως συμβαίνει με όλα τα άλλα που εμβρόντητοι και περιδεείς παρακολουθούμε.

Η γελαστή κυρία, στη μέση της φωτογραφίας, παίζει σε αρκετές απ’ αυτές τις παλιές, μαυρόασπρες ταινίες. Και δεν είναι άλλη από την ηθοποιό Λέλα Πατρικίου, αγαπημένη μητέρα του ποιητή Τίτου Πατρίκιου.

Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη στον Αϊ-Στράτη, το φθινόπωρο του 1953. Ο Τίτος είναι εξόριστος εκεί από το 1952. Ο χώρος είναι μια σκηνή του στρατοπέδου και εκτός από τον Τίτο, στα δεξιά της, οι άλλοι συγκρατούμενοί του που απεικονίζονται είναι ο συγγραφέας Θέμος Κορνάρος, ο ηθοποιός Κώστας Μπαλαδήμας και ο ζωγράφος και χαράκτης Χρήστος Δαγκλής. Ο Δαγκλής, με τον οποίο έγιναν πολύ στενοί φίλοι, στην Αθήνα πια, μετά την εξορία, γνώρισε στο σπίτι του Τίτου την εξαδέλφη του, τη γνωστή τραγουδίστρια και ηθοποιό Φραντζέσκα Ιακωβίδου, την οποία αργότερα παντρεύτηκε. Ο Δαγκλής, εκεί στο στρατόπεδο, έφτιαξε τα πορτρέτα πολλών συγκρατουμένων του, ανάμεσα σ’ αυτά και του Πατρίκιου, που το συμπεριέλαβε σε μεγάλη ατομική του έκθεση στην Αθήνα.

Οι επισκέψεις των δικών τους, όταν αυτό ήταν δυνατό και με ειδική άδεια πάντοτε, ήταν μια χαραμάδα φωτός. Η Λέλα Πατρικίου πήρε το καράβι «Ιόνιον» από τον Πειραιά και έφθασε στον Αϊ-Στράτη, εκείνο το φθινόπωρο του 1953, ύστερα από ένα πολύωρο και κουραστικό ταξίδι πολλών ωρών. Νοίκιασε ένα δωμάτιο στο χωριό, έτσι γινόταν, και κάθισε γύρω στις δέκα μέρες κοντά στον γιο της. Από την Αθήνα του έφερε φαγητό, κάποιο από εκείνα που του άρεσαν, αλλά δεν το θυμάται, βιβλία και δυο δυσεύρετα αγαθά. Καφέ και σοκολάτες που τις αγαπά πολύ ως τα σήμερα.

Ο Τίτος, ως παιδί που είχε μεγαλώσει μέσα στο θέατρο, με τους δυο γονείς, τον Σπύρο Πατρίκιο και τη Λέλα Πατρικίου, αλλά και τον παππού και τη γιαγιά από την πλευρά της μητέρας του ηθοποιούς, είχε αναλάβει τις θεατρικές παραστάσεις στον Αϊ-Στράτη. Σκηνοθέτησε τον «Αρχοντοχωριάτη» του Μολιέρου και τους «Φοιτητές» του Ξενόπουλου. Στο έργο του Ξενόπουλου έπαιξε και ο ίδιος. Την παράσταση αυτή είχε την ευκαιρία να τη δει και η μητέρα του. Οταν τέλειωσε, του είπε ότι είχε κάνει μια θαυμάσια σκηνοθεσία, αλλά για ηθοποιός καλύτερα να το ξεχάσει!

Πώς περνούσαν οι μέρες στον Αϊ-Στράτη; τον ρώτησα κάποτε. Δουλειές, μου είχε απαντήσει, αναγκαίες για την καθημερινότητα, αλλά και αρκετός χρόνος για διάβασμα και γράψιμο. Αρχικά, μένοντας σε μια σκηνή εννέα ατόμων και αργότερα έξι, εκείνο που έμαθε ήταν να μπορεί να συγκεντρώνεται και να γράφει μέσα στον θόρυβο και στις ομιλίες των άλλων. Ωστόσο ένας συγκρατούμενός του, τσοπάνης από ένα χωριό της Ηπείρου, του έκανε ένα ανέλπιστο δώρο. Αυτός, για να μπορεί να βλέπει την ανοιχτοσύνη, έφτιαξε πάνω σε μια μεγάλη βελανιδιά, απ’ αυτές που ευδοκιμούν σ’ αυτό το νησί του Αρχιπελάγους, ένα «τσαρδάκι», όπως το έλεγε, για να κάθεται και να αγναντεύει. Οταν έφυγε, κληρονόμησε ο Πατρίκιος το «τσαρδάκι» και πάνω εκεί, ήσυχος και ανενόχλητος, έγραψε όλο σχεδόν τον «Χωματόδρομο», τον οποίο εξέδωσε την άνοιξη του 1954, κάνοντας με την έκδοση αυτή την επίσημη είσοδό του στα Γράμματά μας. Ο άνθρωπος που διαρκώς τον παρακινεί να γράφει είναι ο Γιάννης Ρίτσος, με τον οποίο συνδέεται στενά ο Πατρίκιος στον Αϊ-Στράτη. Η μεγαλύτερή του οφειλή στον Ρίτσο είναι ότι εκείνος διαβάζει τα ποιήματά του και του λέει ότι η ποίηση είναι το πεπρωμένο του. Ο Ρίτσος είναι εκείνος που του δίνει να διαβάσει και τις «Δοκιμές» του Σεφέρη, καθώς και μια γαλλική έκδοση με εκτεταμένη ανθολόγηση ποιημάτων του Πάμπλο Νερούδα. Συγκλονίζεται από αυτά τα ποιήματα ο νεαρός ποιητής. Οταν εκδίδεται ο «Χωματόδρομος», τα δύο πολύστιχα ποιήματα «Πολιορκία» και «Κατάφατσα στον ουρανό» είναι αφιερωμένα στον Πάμπλο Νερούδα και στον Γιάννη Ρίτσο αντίστοιχα.

Εκεί στον Αϊ-Στράτη, ειρήσθω εν παρόδω, ο Πατρίκιος έγινε και μανιώδης καπνιστής. Βλέποντας μάλιστα και τον Ρίτσο να καπνίζει, πίστευε πως το τσιγάρο βοηθά στην έμπνευση. Το τελευταίο τσιγάρο, θυμάμαι τώρα, το κάπνισε στο σπίτι μας τη Δευτέρα του Πάσχα του 1986, τότε με το Τσερνόμπιλ. «Πετάω το πακέτο τώρα» μας είπε. Κανένας μας δεν τον πίστεψε. Ούτε η Ρένα, ούτε ο Ανδρέας, ούτε εγώ. Δεν το ξαναέβαλε στο στόμα από τότε και ευτυχώς, διαπίστωσε πως «η ποίηση τον βρίσκει» και χωρίς αυτό.

Ξεστράτισα από τη φωτογραφία, αλλά ξαναγυρίζω στη γελαστή κυρία για να πω ότι η Λέλα Πατρικίου είχε μεγάλη αδυναμία στον μοναχογιό της και ήταν πάντα δίπλα του, σε όλες τις φάσεις του περιπετειώδους βίου του. Οταν κάνει σκανταλιές στο νηπιαγωγείο, όταν τσακώνεται στο δημοτικό με τον σπαρτιάτη συμμαθητή του για τον… Πελοποννησιακό Πόλεμο, όταν εμπλέκεται, μαθητής ακόμα, στην Αντίσταση, όταν αριστεύει στο Βαρβάκειο, όταν εξορίζεται στη Μακρόνησο ή στον Αϊ-Στράτη, όταν βρίσκεται στο Παρίσι την περίοδο της δικτατορίας.

Από τις τόσες διηγήσεις που έχω ακούσει και τις τόσες οικογενειακές φωτογραφίες που έχω δει, συμπεραίνω ότι από τη μητέρα του πρέπει να κληρονόμησε ο Πατρίκιος το χαμόγελο και την κατάφαση της ζωής. Αυτό, ίσως, εξηγεί και το ότι, παρά τους εγκλεισμούς και τις τόσες δυσκολίες που αντιμετώπισε, παραμένει, όπως συχνά επαναλαμβάνει, αθεράπευτα αισιόδοξος.