Ο «Ερωτόκριτος» στα ιταλικά

Μεταφράσεις του «Ερωτόκριτου», ποιητικές και πεζές, δημοσιεύτηκαν τα τελευταία χρόνια σε γλώσσες όπως τα αγγλικά, τα γαλλικά, τα τουρκικά, ακόμη και τα ουκρανικά. Πολιτισμικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η τουρκική μετάφραση που εκπόνησε ο Χακί Μπιλγκεχάν, με καταγωγή από το Ηράκλειο της Κρήτης, δεδομένου ότι ζουν ακόμη Τουρκοκρητικοί που θυμούνται από παλιά και απαγγέλλουν τον «Ερωτόκριτο» (υπάρχει και μια τουρκική μετάφραση/διασκευή του ποιήματος που ανάγεται στον 19ο αιώνα).

Η πολύ πρόσφατη (Μάρτιος 2020) ιταλική μετάφραση με εισαγωγή και κριτικές-ερμηνευτικές σημειώσεις διά χειρός του νεοελληνιστή Κριστιάνο Λουτσιάνι (Cristiano Luciani), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης Tor Vergata, και πρόλογο της Κατερίνας Καρπινάτο (Caterina Carpinato), καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Ca’ Foscari της Βενετίας, έχει ιδιαίτερη σημασία. Υπενθυμίζω εν προκειμένω ότι η Ιταλία υπήρξε η «μήτρα» του «Ερωτόκριτου», που γράφτηκε γύρω στα 1600 από τον Βιτσέντζο Κορνάρο στη βενετοκρατούμενη Κρήτη και τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1713. Ως «μήτρα» εννοώ το πρότυπο της πλοκής του, μια ιταλική πεζή μετάφραση του γαλλικού μυθιστορήματος «Paris et Vienne» του Pierre de la Cypède. Ιταλικά είναι και τα ποιητικά πρότυπα της επεξεργασίας της πεζής αφήγησης, όπως ο Αριόστο και ο Πετράρχης.

Ο Λουτσιάνι πρωτοτυπεί τυπώνοντας το κείμενο του «Ερωτόκριτου» αντικριστά με τη μετάφραση, ώστε ο αμύητος αναγνώστης να παίρνει μια γεύση από το ελληνικό κείμενο και ο μυημένος να ελέγχει απευθείας την ποιότητα της μετάφρασης. Μια συμβολή που ενδιαφέρει και τον μη ιταλομαθή αναγνώστη είναι ότι ο Λουτσιάνι «βελτιώνει» σε κάποια σημεία το κείμενο της «μεγάλης» έκδοσης του «Ερωτόκριτου» από τον αείμνηστο Στυλιανό Αλεξίου (2008, Ερμής). Ορθή είναι, για παράδειγμα, η ενσωμάτωση των στ. Β 605-606, που δεν συμπεριέλαβε ο Αλεξίου. Το δίστιχο δεν εμφανίζεται στην έντυπη έκδοση του 1713, αλλά στο επτανησιακό χειρόγραφο, και τυπώθηκε στην έκδοση Ξανθουδίδη (1915). Πράγματι, χωρίς τους στίχους αυτούς «ακρωτηριάζεται» η παρομοίωση, όπου ο Χαρίδημος πιάνεται για πρώτη φορά στα δίχτυα του έρωτα. Την παραθέτω λοιπόν ολόκληρη (Β 603-606):

«μά, σαν οπού πολλές φορές αυτείνοι οι περισσάροι

κομπώνουνται και πιάνουνται στο δίκτυ σαν το ψάρι,

έτσι κι αυτός επιάστηκε με δίχως να θελήση

στου Ερωτα τα βάσανα, και δε μπορεί να γλύση».  

Η μετάφραση του Λουτσιάνι φιλοδοξεί να αντικαταστήσει την προηγούμενη, έμμετρη ιταλική μετάφραση του κρητικού ποιήματος (Μπασιάνο 1975) από τον Φραντσέσκο Μάσπερο (Francesco Màspero), η οποία έχει επικριθεί για πολλές αδυναμίες (παρανοήσεις, παραλείψεις κ.ά.). Ο μεταφραστής προειδοποιεί στο εισαγωγικό σημείωμα ότι η μετάφρασή του είναι «χρηστική και χωρίς την παραμικρή καλλιτεχνική αξίωση». Προσθέτει επίσης ότι «ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται να γευτεί πλήρως την υψηλή λογοτεχνική ποιότητα του ποιήματος δεν μπορεί να βασιστεί στα αυτοσχέδια ρητορικά υποκατάστατα της γλώσσας του “Ερωτόκριτου” που επινοεί ο μεταφραστής, αλλά πρέπει οπωσδήποτε να αναζητήσει το πρωτότυπο κείμενο» — το οποίο, προσθέτω εγώ, έχει συνεχώς μπροστά στα μάτια του. Συνεπής προς αυτή την επιδίωξη, ο Λουτσιάνι επέλεξε να μεταφράσει το ποίημα σε πεζό λόγο, οργανωμένο όμως σε στίχους που συντονίζονται απολύτως με εκείνους του πρωτοτύπου (η μετάφραση του Màspero είχε μερικές εκατοντάδες στίχους περισσότερους).

Μιλώντας για τη μετάφραση του Μάσπερο, ο Εμμανουήλ Κριαράς έγραφε μεταξύ των άλλων τα εξής: «[…] ο ποιητής του “Ερωτόκριτου” γράφει σε μια ιδιωματική γλώσσα, καλλιεργημένη βέβαια, που διατηρεί όμως την παρθενικότητα και την αρρενωπότητά της. Θα ήταν άραγε δυνατό και ο ικανότερος μεταφραστής να βρει αντίστοιχο ύφος για να αποδώσει το πρωτότυπο κείμενο; Η γλωσσική ατμόσφαιρα του κρητικού κειμένου έχει κάτι το αρχαϊκό. Ηταν εύκολο η μετάφραση να βρει ένα ανάλογο ύφος;». Φυσικά, σε μια πεζή μετάφραση δεν τίθεται ζήτημα απόδοσης του «ποιητικού ύφους» του πρωτοτύπου αλλά (πιστής) απόδοσης του νοήματος. Από τη σκοπιά αυτή, τα προς μετάφραση χωρία του «Ερωτόκριτου» θα μπορούσαν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: εκείνα όπου ο λόγος είναι περιγραφικός και εκείνα στα οποία είναι έντονα ιδιωματικός ή μεταφορικός.

Ας δούμε ένα παράδειγμα από την πρώτη κατηγορία. Οταν συνομιλούν για πρώτη φορά ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα, έχοντας ανάμεσά τους το σιδερόφρακτο παράθυρο («σιδερή θυρίδα») του δωματίου της ηρωίδας, δυσκολεύονται στην αρχή να μιλήσουν, γιατί τους «πνίγει» το πάθος. Ο ποιητής παρομοιάζει την κατάστασή τους με ένα γεμάτο λαγήνι, που, αν το γυρίσεις ανάποδα με απότομο τρόπο, δεν βγάζει σταγόνα νερό. Παραθέτω τους στ. Γ 591-600 μαζί με τη μετάφραση του Λουτσιάνι:

«Ωσά λαήνι όπου γενή πολλά πλατύ στον πάτο

κ᾽ εἰς τὸ λαιμὸ πολλὰ στενὸ κ’ είναι νερό γεμάτο,

κι όποιος θελήση και βαλθή όξω νερό να χύση

και το λαήνι με τη βια προς χάμαι να γυρίση,

μέσα κρατίζει τὸ νερὸ κι απ᾽όξω δεν το βγάνει

κι όσο το γέρνει τόσο πλια μόνο τον κόπο χάνει,

εδέτσι εμοιάσασι κι αυτοί κ’ ήσα γεμάτοι πάθη,

η αποκοτιά τως να τα πουν, ως εσιμώσα, εχάθη

καὶ θέλοντας νὰ ποῦν πολλά, τὰ λίγα δὲ μποροῦσι·

το στόμα τως εσώπαινε, με την καρδιά μιλούσι.

Proprio come con una brocca piena,

che è piatta sul fondo e stretta sul collo,

quando si vuole versare l’acqua

e con un gesto deciso la si capovolge,

quella trattiene l’acqua dentro senza farla uscire

e più la si inclina e più ci si sforza invano,

così sembravano anche loro, ai quali, pur carichi di passione,

mancò il coraggio di parlarsi, quando si incontrarono,

e, pur ansiosi di dire molto, non vi riuscivano neanche poco.

La loro bocca taceva, era solo il cuore a parlare».

Εδώ η μετάφραση παίρνει άριστα, και μάλιστα το αφτί του αναγνώστη στέκεται στην ακουστική – νοηματική συστοιχία «brocca» («λαγήνι») – «bocca» («στόμα») στην αρχή και το τέλος της παρομοίωσης. Το μόνο ζήτημα είναι πώς μεταφράζει κανείς τα «ρηματικά ζεύγη» του «Ερωτόκριτου», όπως το «κι όποιος θελήση και βαλθή».  Ο Λουτσιάνι μεταφράζει μόνο το πρώτο ρήμα και όχι το δεύτερο, θεωρώντας ότι αρκεί για να αποδώσει την κεντρική ιδέα, ενώ το νόημα δεν είναι ταυτόσημο αλλά συμπληρωματικό: «όποιος θελήσει και το βάλει σκοπό». Σε ανάλογες περιπτώσεις ο μεταφραστής δεν είναι συνεπής: τις περισσότερες φορές χρησιμοποιεί ένα ρήμα, άλλες χρησιμοποιεί ένα ρήμα αλλά με ενισχυμένο νόημα (Α 2179 «Κατέχω και γνωρίζω» = «Mi rendo ben conto»), και σπανιότερα τα μεταφράζει και τα δύο (E 1501 «Τά ᾽πασι, τὰ μιλήσασι» = «cosa dissero, di cosa parlarono»).

Ερχομαι τώρα στη δεύτερη κατηγορία. Τα χωρία με έντονα ιδιωματικό ή μεταφορικό λόγο είναι συχνά πολύ δύσκολο έως αδύνατο να αποδοθούν ακριβώς όχι μόνο στην ιταλική αλλά σε οποιαδήποτε γλώσσα. Ετσι ο Λουτσιάνι καταφεύγει συνήθως σε μια αναλυτική διατύπωση. Οταν, για παράδειγμα, ο βασιλιάς και η βασίλισσα διαισθάνονται ότι «κάτι συμβαίνει» με τη θυγατέρα τους, την Αρετούσα, ο ποιητής αποτυπώνει τη διαίσθησή τους με το παρακάτω, ποιητικά ανυπέρβλητο και μεταφραστικά απρόσιτο, δίστιχο (Δ 5-6). Το παραθέτω μαζί με την ιταλική μετάφραση:

«Παραφορούνται απὸ μακρά, μὰ δεν τὸ θεμελιώνου·

τὰ πράματα οποὺ μοιάζουσι σμίγουσι καὶ σιμώνου·

Ne avevano un vago sentore, ma nessuna prova certa;

cercavano di considerare tutte le possibilità.

[Είχαν μιαν αδιόρατη διαίσθηση, αλλά καμιά σίγουρη απόδειξη·

προσπαθούσαν να λάβουν υπόψιν τους όλα τα ενδεχόμενα].

Με μεγαλύτερη προσοχή ο μεταφραστής θα μπορούσε να είχε αποφύγει αστοχίες, όπως: την απόδοση του «σας» με ενικό αριθμό στον στ. Α 195 «να σας ξορίσουν»· τη μετάφραση του «Και με την ώρα την πολλή» (Α 249) ως «μετά από λίγο»· τη σύγχυση του «την» με το «τον» στην πρόταση «όντε την ερωτούσα» (Δ 14)· την παρανόηση στον στ.  Γ 682 «καὶ μὴ ζητήξης, μὴ βαλθῆς στὸ χέρι μου ν᾽ απλώσης», όπου η Αρετούσα μιλάει για το δικό της χέρι και όχι για το χέρι του Ερωτόκριτου.

Ανεξάρτητα από τέτοιες αδυναμίες, η παρούσα ιταλική μετάφραση συνιστά, με τους όρους που θέτει ο Λουτσιάνι και για τους λόγους που εξήγησα παραπάνω, ένα σημαντικό βήμα προόδου σε σχέση με τη μετάφραση του Μάσπερο. Σε μια χώρα όπως η Ιταλία, όπου οι νεοελληνικές σπουδές έχουν λαμπρή παράδοση, δεν αποκλείεται το εγχείρημα της «μεταφοράς» του «Ερωτόκριτου» στα ιταλικά να έχει συνέχεια.

{1BSYG}Cristiano Luciani (μετάφραση){1BSYG}{CR}{2BTIT}Erotokritos{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. ETP Book{3BEKD}s