«Ζούμε {LF}το πικρό τέλος {LF}της γενιάς μου»

Με τον Μίμη Ανδρουλάκη ποτέ δεν ξέρεις πώς θα εξελιχθεί μια συνάντηση. Ξεκινάς για γεύμα για την εφημερίδα – τιμώντας τον τίτλο της στήλης -, καταλήγεις στα κεντρικά των εκδόσεων Πατάκη σαν τον γάλλο παρουσιαστή Πιβό να κάθεσαι απέναντί του σε πολυθρόνα και να τον ακούς. Και να πετάγεσαι μέχρι το Παγκράτι για έναν (κρητικό) μεζέ. Επίσης, ενώ νομίζεις με κάποια αφέλεια πως θα του εκμαιεύσεις πολιτικό σχόλιο για το σήμερα, εκείνος σου μιλάει με πάθος για το νέο του βιβλίο. Και εδώ είναι η παγίδα του. Μιλάει για λογοτεχνία, για την πλοκή και τα μυστικά του νέου του μυθιστορήματος «Αγάπη Μέδουσας» αλλά στην πραγματικότητα μιλάει για το σήμερα, τις ματαιώσεις της γενιάς του, την κληρονομιά του αντιδικτατορικού κινήματος που πρωταγωνίστησε ως φοιτητής. Αλλά και τη Μεταπολίτευση, αυτή τη μεγάλη παρεξηγημένη.

Ο Μίμης Ανδρουλάκης χωρίς να βγάλει το παλτό του κάθεται πλάτη στους πάγκους των βιβλίων του Πατάκη. Με κοιτάει μετωπικά και με μια άρτια άρθρωση – γνωστός ρήτορας – με παίρνει μαζί του στο ταξίδι των ιδεών του. Οι επισκέπτες που εισέρχονται στο βιβλιοπωλείο του Πατάκη, αναγνωρίζουν ποιος είναι απ’ τη φωνή του, μας διακόπτουν ενίοτε για ένα σχόλιο για τα βιβλία ή την πολιτική ασκητική του στάση. Κάποιος – δικηγόρος – του προτείνει να γράψει για το Κίνημα των Δωδεκανήσων. Ο Μίμης Ανδρουλάκης απαντάει σε όλους, μα δεν χάνει το νήμα της δικής μας συνομιλίας. «Διαβάζοντας το Αγάπη Μέδουσας, που διαπραγματεύεται το Κίνημα του Ναυτικού εν μέσω χούντας, ένιωσα πως πάλι είστε κάτοχος μυστικών, παρασκηνίων, άγνωστων πληροφοριών, όπως και στο άλλο μυθιστόρημα Κόκκινος Κάβουρας (που αφορούσε έναν πληροφοριοδότη της ΚΕ του ΚΚΕ)», του κάνω την πρώτη λαβή.

«Σε αυτόν τον κύκλο των βιβλίων που γράφω στον Πατάκη, περνώ από διάφορα στάδια. Κάνω τον δημοσιογράφο – ερευνητή, τον ντετέκτιβ, τον ιστορικό. Μετά κάνω ψυχανάλυση για να ψυχαναλύσω τους χαρακτήρες. Σε αυτό το βιβλίο το πρόβλημά μου ήταν να ψυχαναλύσω τη γυναίκα Ελλη που ακούσια πρόδωσε το Κίνημα του Ναυτικού. Αφού περάσω και αυτό το στάδιο περνώ στη μυθιστορία, ένα άλλο επίπεδο απομάκρυνσης από την πραγματικότητα. Διαφορετικά θα ήταν ένα βιβλίο αποκαλυπτικής ιστοριογραφίας και δεν θα άφηνε ίχνη», μου απαντά.

Καταιγιστικός, γνωστός για την ευρυμάθειά του, ο Ανδρουλάκης έχει επιλέξει τα τελευταία χρόνια έναν ρόλο που ανακατεύει πολλές ιδιότητες. Ερευνητής και παραμυθάς, περπατά συγγραφικά μια λοξή διαδρομή για να μιλήσει για όσα τον απασχολούν συλλογικά. «Χωρίς να επιδιώκω να γράψω βιβλίο, πάντα έλεγα θα μιλήσω για το 1973 ύστερα από 50 χρόνια. Για το Πολυτεχνείο, που έχει κι αυτό τα μυστικά του. Αποφάσισα να μιλήσω για το Κίνημα του Ναυτικού. Κι αυτό αφού έπεφτα πάνω σε συμβάντα», μου εξηγεί γιατί άναψε τον φακό για να φωτίσει το περίφημο Κίνημα του Ναυτικού. «Οι κινηματίες εν μέσω χούντας κατέβαιναν σε μια υπόγεια Εβγα και κάνανε τα μυστικά τους τηλέφωνα. Μαγαζί μυτιληνιών κομμουνιστών. Πάνω απ’ την Εβγα, στον 1ο όροφο ήταν μια γιάφκα δική μου, το διαμέρισμα – για την ακρίβεια – ενός φοιτητή από την Κόρινθο: του Μάριου Ασημακόπουλου. Φτιάξαμε δεσμό με την οικογένεια αυτή. Μετά τη Μεταπολίτευση μου είπαν πως ο ήρωας Κώστας – του Κινήματος – έπαιρνε από εκεί τα τηλέφωνά του. Αλλά και ο βιομήχανος – καταδότης του Κινήματος».

Ενα ένα τα πρόσωπα της ιστορίας μπαίνουν στην κουβέντα μας, όπως οι πελάτες του Πατάκη που μας διακόπτουν για μια υπογραφή (του Μίμη) ή μια κουβέντα μαζί του. Και ο βιομήχανος, φίλος της χούντας και καταδότης του Κινήματος (έμαθε για το μυστικό από τη μυστηριώδη γυναίκα Ελλη του αρχικινηματία) κάνει και αυτός από εκεί τηλέφωνα.

«Πάντα έπεφτα πάνω
σε γεγονότα»

«Μια μέρα παίρνει έναν γιατρό στην πλατεία Μαβίλη και του λέει να μην πάνε στο τάδε καφενείο της περιοχής γιατί είναι αυτός ο ποιητής (σ.σ. ο Καρούζος) με την παρέα του και δεν θα τους αφήσει να μιλήσουν. Θυμίζω πως στη Μαβίλη ήταν και ο περιβόητος κύκλος παρανόμων επί χούντας της ΚΝΕ – ΚΚΕ: Νίκος Βουλγαρίδης, Λαφαζάνης, Κώστας Τζιαντζής. Πάντα έπεφτα πάνω σε γεγονότα», μου εξηγεί ο Μίμης. Και συνεχίζει να παραθέτει όλα τα παράξενα που του έχουν συμβεί και τον οδήγησαν να γράψει για το τότε (για το σήμερα δηλαδή).

«Ως φοιτητής του Πολυτεχνείου, τον Φλεβάρη του 1970 πάω στον Κυανό Σταυρό να κόψω τις αμυγδαλές μου. Εκεί γνωρίζομαι με τον γιατρό Ζακ Αλαζράκη. Μου λέει πως έχει εβραϊκή καταγωγή. Του κάνω δώρο το Εβραϊκό Ζήτημα του Μαρξ. Και του λέω τα πάντα. Πως είμαι φουλ εναντίον της χούντας. Μια μέρα που λες – ύστερα από χρόνια – είχε κάνει ο Μίκης Θεοδωράκης ένα τζαρτζάρισμα με το Ισραήλ. Ενας δημοσιογράφος του Ισραήλ ερμήνευσε κάτι δηλώσεις του Μίκη κατά της πολιτικής του Ααρών, ως αντισημιτικές. Με παίρνει ο πρόεδρος του Ισραηλιτικού Συμβουλίου, Μωυσής Κωνσταντίνης για να πάμε στον Μίκη και να φτιάξουμε την κατάσταση. Στον δρόμο μου λέει πως έμαθε πως είχα γνωρίσει τον Αλαζράκη και μου αποκαλύπτει πως ο γιατρός ήταν κουνιάδος του… Ιωαννίδη».

Ο Μίμης καταδύεται στα της δικτατορίας. Πίνουμε γαλλικό καφέ σκέτο. Εκείνος, καθισμένος πάντα απέναντί μου, συχνά κοιτάει πίσω του. Κατάλοιπο μιας εποχής; Είναι γνωστό πως συνελήφθη. Και πως βασανίστηκε. Πότε όμως; Φλεβάρη του ’73.

«Στρατεύθηκα και δεν πήγα. Μπήκα στην παρανομία. Από ένα λάθος συντρόφου με συνέλαβαν. Οδός Δευκαλίωνος 63 στα Κάτω Πατήσια. Στο ίδιο σπίτι είχε νοικιάσει διαμέρισμα στο 2ο όροφο η Φλέμινγκ για την απόδραση του Παναγούλη, ένα σπίτι σημαδεμένο. Του είπε ο Ιωαννίδης του κουνιάδου του γιατρού: “αυτού του φοιτητή δεν έπρεπε να του κόψεις τις αμυγδαλές αλλά τη γλώσσα”! Οταν έγινε το Κίνημα του Ναυτικού ο Μίμης ήταν κρατούμενος. Κι εκεί του μπήκε η ιδέα πως όλο αυτό προδόθηκε.

«Μα οι δύο μεγάλες προδοσίες ήταν αυτές: η μία του Ναυτικού. Η  άλλη – εδώ πρέπει να συνεργαστεί το ΚΚΕ – ότι η Ασφάλεια έπιασε όλο το κόμμα σε μια νύχτα τον Φλεβάρη του ’74. Πώς έγινε. Και είναι βέβαιο πως δεν είναι από πιτσιρικάδες. Απέξω έγινε το κάρφωμα. Από άποψη ουσίας, το Κίνημα ήταν μεγαλύτερη, γιατί θα έπεφτε η χούντα. Μιλάμε για 30 πλοία σε ανταρσία! Πώς θα στεκόταν η χούντα; Μου μπήκε η ιδέα να το εξερευνήσω. Και όλο το βιβλίο στηρίζεται στις εκπλήξεις του παρελθόντος». Του θυμίζω τη ρήση πως το παρελθόν πάντα είναι απρόβλεπτο. Και συμπληρώνει: «Το παρελθόν είναι πάντα παρόν. Παράβηκα τον όρκο μου, να γράψω νωρίτερα από το 2023. Στη γυναίκα (σ.σ. Ελλη) που πρόδωσε το Κίνημα έφτασα το 1993, δεν ήξερα τον ψυχισμό της. Ελυσα το αίνιγμα», απαντά. Κάπου εδώ τελειώνει ο καφές και οι πολυθρόνες. Διακτινιζόμαστε στο Παγκράτι για κρητικό φαγητό. Κρητικόφρονας ο Μίμης, μοιάζει να βρίσκει θαλπωρή στην καταγωγή του.

Είναι προφανές πως έκανε έρευνα για να γράψει. Οπως κάνει τα τελευταία χρόνια. Τον κυνηγούν όμως και οι συμπτώσεις. Η Ελλη έρχεται και επανέρχεται στη συζήτησή μας, ως μοιραίο πρόσωπο της προδοσίας και ως μεταβλητή της μεγάλης Ιστορίας (τι θα γινόταν αν το Κίνημα τα κατάφερνε;).

«Ο άνδρας της Κώστας είναι ύπαρχος σε πλοίο που πήγε την 21η Απριλίου να πάρει αριστερούς για την εξορία. Είναι η φοβερή σκηνή την ώρα που περνάει ο Επιτάφιος κι έρχεται μια ομάδα αριστερών με γύρω τους χωροφύλακες με αυτόματα για να τους πάνε στην Λέρο. Την ίδια στιγμή! Οταν ο πλωτάρχης Κώστας πρέπει να τους καταγράψει, του λέει ο κομμουνιστής ναυτεργάτης Γιάννης Σκόρδος: “κουράγιο παιδί μου”. Tου έδινε κουράγιο για να τους συλλάβει!».

Ο Μίμης βέβαια, πήγε και στην άλλη όχθη. Επιχείρησε – με το βιβλίο πάντα – το ψυχογράφημα του αόρατου δικτάτορα Ιωαννίδη. «Μιλάμε για την τραγωδία από την άλλη πλευρά. Βρήκα τους πάντες, όσοι δεν είναι ακροδεξιοί αμετανόητοι», λέει. Υπήρχε τέτοιος κόσμος; Τον ρωτώ καλοπροαίρετα και ολίγον μανιχαϊστικά. «Πολλοί». Είναι κάθετος. Μα μήπως αθωώνονται κάπως με αυτή την οπτική; Είμαστε και σε εποχές σχετικοποιήσεων, του θυμίζω. Και ο Μίμης λέει για την κρυφή καταγωγή του Ιωαννίδη. Για το πόσο περίπλοκα είναι τα πράγματα στην Ιστορία και στους πρωταγωνιστές της. Ο Ιωαννίδης, ήταν εβραϊκής καταγωγής. Πρώτη φορά αυτό έρχεται στο φως, από την έρευνα του Ανδρουλάκη. «Με ενδιέφερε η άλλη όχθη της χούντας. Πολλές φορές ο κρατούμενος δεν είναι πάντα ο καλύτερος αυτόπτης. Εχει και τις δικές του ψευδαισθήσεις», μου λέει. Και έχει αξία να το λέει κάποιος που αντιστάθηκε στην τυραννία.

Οι ιστορίες πέφτουν «στρέιτ θρου». Μαζί με την υπέροχη ρακή. «Είμαι Καβάλα. Μας πέρασαν από ΕΣΑ στο Πράβι. Μου λέει τότε ένας λοχαγός: “ο Ιωαννίδης νομίζεις ήλθε για εσάς. Και για εσάς κάνουμε επιθεωρήσεις; Οχι. Ηλθε να δει τον συνταγματάρχη που παρακολουθούσε τον στρατηγό Ντάβο που δείχνει τάσεις ανεξαρτητοποίησης”. Και κάτι μεγαλύτερο: έβρισκε αφορμές ο Ιωαννίδης να ανεβαίνει στη Βόρειο Ελλάδα αφού εκεί ήταν ο μεγάλος έρωτας της ζωής του. Είχε πάθος με τη γυναίκα ενός κολλητού του αξιωματικού. Τρίγωνο μεγάλου πάθους».

Αν ο ένας λατρεμένος πόλος του Μίμη είναι η πολιτική, ο άλλος είναι ο έρωτας. Και πάντα η μικρο-ιστορία και το παρασκήνιο. Συνοψίζω. Ο Δημήτρης Ιωαννίδης είναι εβραίος. Και γι’ αυτό σύμφωνα με τον Μίμη, είναι στην ΕΣΑ και όχι αρχικά στην επταετία προβεβλημένος. Αυτό δε, του δίνει τη δυνατότητα να επικοινωνεί με όλους και να στήνει το δικό του δίκτυο. Είναι επίσης σε κρυφή σχέση με γυναίκα συναδέλφου του. Εχει σκελετούς στην ντουλάπα του. Και είναι φοβικός.

«Οταν τον έπιασαν οι του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, του τη χαρίσανε και δεν τον φάγανε: έστησε ο ίδιος ένα παραμύθι ότι τάχα κολύμπησε στα παγωμένα νερά της Κάρλας όλη νύχτα και επέζησε. Ε, έχω μαρτυρία ότι οι δύο αντάρτες συσκέφθηκαν για τον αν θα τον σκότωναν ή θα τον άφηναν. Του είπαν κατά λέξη: “πήγαινε στην ευχή του Θεού και μια μέρα να το θυμηθείς”. Αυτό το θεωρεί μεγάλο σκελετό στην ντουλάπα του» μου λέει ο Ανδρουλάκης. Και επίσης λέει πως με το Κίνημα του Ναυτικού ο Ιωαννίδης έπαθε μια μικρή κατάθλιψη. Κλείστηκε σπίτι του, πίνοντας (πολύ όμως, όχι όπως εμείς στο εστιατόριο της συνάντησης). Και πως θεώρησε πως οι άλλοι χουνταίοι ήθελαν να του φορτώσουν την αυτονόμηση της Κρήτης – στην οποία θα προχωρούσε το Κίνημα του Ναυτικού.

Μου λέει επίσης πως το πολιτικό μοντέλο που ονειρευόταν ο Ιωαννίδης ήταν ο Θρασύβουλος Τσακαλώτος πρόεδρος της Δημοκρατίας, ένας τύπου Παπάγος αρχιστράτηγος και πρωθυπουργός ένας τεχνοκράτης. Το παρουσίασε μάλιστα στις αρχές Οκτωβρίου του 1973 στο Επαναστατικό Συμβούλιο.

«Θα δημιουργήσω νέες πολιτικές δυνάμεις», είπε επίσης τότε. «Πολλοί τσίμπησαν από τον δημοκρατικό κόσμο αλλά αυτά παραγράφονται», μου λέει συνωμοτώντας ο Μίμης. Μου λέει επίσης πως πριν από το Κίνημα του Ναυτικού, βγαίνει η Ακρόπολη, με συνέντευξη Παττακού που προαναγγέλλει εκλογές για τις αρχές Δεκεμβρίου ’73 και πως θα λυθεί και το πολιτειακό. Συνέντευξη που έδωσε στη «Μεσόγειο Ηρακλείου» και την αναπαρήγαγε ο Τύπος. Η απόφαση για την αντικατάσταση Παπαδοπούλου, αποκαλύπτει, έχει παρθεί από το επαναστατικό συμβούλιο και από τον Ιωαννίδη πριν από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Μου φανερώνει δε, πως μεταπολιτευτικά οργάνωσε τραπέζι όπου συναντήθηκαν οι δύο όχθες. Οι του Ναυτικού και οι ανανήψαντες της χούντας.

«Υπάρχει βαθύ μίσος
για το Πολυτεχνείο»

Ο Μίμης δεν έγραψε δοκίμιο για το Κίνημα του Ναυτικού γιατί τον ενδιέφερε το ψυχικό βάθος των πρωταγωνιστών. Μιλάει δε για τη γενιά του – πάντα στο κέντρο των ερευνών του – που σήμερα είναι από 65 – 70. «Ζούμε το πικρό τέλος της γενιάς μου», μου λέει. Και συμπληρώνει: «Δεν ολοκληρώθηκε σαν γενιά, γιατί έπεσε η χούντα. Δεν διαμορφώσαμε δικό μας κόσμο. Ενσωματωθήκαμε στα παλαιά σχήματα και παλιά πρόσωπα. Η γενιά δεν είναι μια ηλικιακή ομάδα αλλά μια σειρά ηλικιακών ομάδων που ενώνονται στο ξεμύτισμά τους από ένα συγκλονιστικό γεγονός. Εμείς είχαμε την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Υπάρχει βαθύ μίσος για το Πολυτεχνείο, αφού έσωσε την τιμή του κόσμου. Και φιλελεύθερος να είσαι να θυμάσαι πως βγήκες από αυθεντικές επαναστάσεις». Και τον ρωτώ: Το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν νέο; «Καινούργιο ναι, γι’ αυτό ο Τσίπρας δεν μπορεί να κάνει τώρα κάτι αντίστοιχο». Δεν αποφεύγω την πολιτική ερώτηση: τι πιστεύει σήμερα ο Μίμης Ανδρουλάκης; «Μας διατρέχουν τρεις ουτοπίες. Φιλελευθερισμός. Σοσιαλισμός. Οικολογία. Αν τις εφαρμόσεις τυφλά προκαλούν εφιάλτη. Πρέπει να τις πραγματώνουμε σε δόσεις ρεαλισμού. Και να βρίσκουμε κοκτέιλ λύσεων». Τσουγκρίζουμε.