Η ανάσταση του Τζέιμς Πάρις

Εως την αυγή της ιδιωτικής τηλεόρασης, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η επαναπροβολή στη μικρή οθόνη των κινηματογραφικών ταινιών του Τζέιμς Πάρις (1921-1982) ήταν ένα ιδιότυπο ταμπού. Δεν θα έλεγα ότι υπήρχε ρητή απαγόρευση – τουλάχιστον δεν έχει υποπέσει κάποια στην αντίληψή μου – μα κάτι ουσιαστικότερο και δραστικότερο: δεν περνούσε καν από το μυαλό κανενός να προτείνει την επαναπροβολή τους. Οι αναμνήσεις από την επτάχρονη δικτατορία ήταν ακόμη νωπές και όχι μόνο εθεωρείτο αδιανόητο – με εξαίρεση τα περιθωριακά ακροδεξιά έντυπα – να αφιερώσεις στη μνήμη της δυο καλές κουβέντες (όπως, με περίσσιο ιστορικό θράσος, πράττουν σήμερα φυλλάδες κάθε άλλο παρά περιθωριακές), αλλά είχε κριθεί απαραίτητο να δημιουργηθεί και μια περιφραγμένη πολιτική υγειονομική ζώνη γύρω από τους «μολυσμένους», όσους είχαν άμεσα ή έμμεσα συνεργαστεί με τη χούντα και είχαν προσποριστεί οφέλη από τη συνεργασία αυτή.

Ο κινηματογραφικός παραγωγός Τζέιμς Πάρις ήταν ίσως ο πιο χαρακτηριστικός εκπρόσωπος των «μολυσμένων». Οι συντριπτικά περισσότερες ταινίες του είχαν γυριστεί κατά τη διάρκεια της χούντας – αλλά αυτό ήταν το λιγότερο· στην πραγματικότητα, σε μια εποχή όπου η ψηφιακή τεχνολογία ήταν ακόμη προσφιλές αντικείμενο μελέτης αποκλειστικά για τους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, οι «υπερπαραγωγές» του Πάρις  δεν θα μπορούσαν να έχουν γυριστεί χωρίς την έμπρακτη και αμέριστη συμπαράσταση της χούντας, την απρόσκοπτη τροφοδοσία σε τεθωρακισμένα και φανταράκια ων ουκ έστιν αριθμός. Ως εκ τούτου και ως ελάχιστη ένδειξη ευγνωμοσύνης, καθόλου δεν ξενίζει το γεγονός ότι ο ελληνοαμερικανός παραγωγός από τη Μυτιλήνη – κατά κόσμον Δημήτρης Παρασχάκης – είχε μεταλλαχτεί σε άτυπο port-parole των συνταγματαρχών και φρόντιζε, μέσω των ταινιών του, να μεταφέρει στους θεατές το μήνυμά τους.

Ποιο ήταν, όμως, το μήνυμα της χούντας; Πρέπει ευθύς εξ αρχής να διευκρινίσουμε ότι ήταν ένα μήνυμα που δεν προϋπέθετε διανοητικές ικανότητες μεγαλύτερες ενός παιδιού οκτώ χρονών. Το να αντιμετωπίζεις ένα ολόκληρο έθνος ως μια τάξη της τρίτης δημοτικού αποτελεί πρόβλημα μονάχα στον βαθμό που ενοχλείται το έθνος (και το δείχνει)· εάν το έθνος δεν ενοχλείται, περί ορέξεως κολοκυθόπιτα. Ανεξάρτητα από τους ευσεβείς πόθους και τους μεταδικτατορικούς εξωραϊσμούς, η απήχηση των ταινιών του Πάρις, κατά την πρώτη προβολή τους, δεν καταδείκνυε επ’ ουδενί ότι το έθνος ενοχλείται. Χαρακτηριστικά, η «Στα σύνορα της προδοσίας» με τον Κώστα Πρέκα έκοψε το 1968 πάνω από επτακόσιες χιλιάδες εισιτήρια κι επί πολλά χρόνια κατείχε τη δεύτερη θέση, πίσω από την «Υπολοχαγό Νατάσα» με την Αλίκη Βουγιουκλάκη (μεταδικτατορικά γκρέμισε από το βάθρο αμφότερες τις ταινίες ο Νίκος Περάκης με τις «Σειρήνες στο Αιγαίο» και δεν μπορούμε παρά να σημειώσουμε τον χλευασμό της Ιστορίας: ο ίδιος σκηνοθέτης υπέγραψε και την πιο σπαραχτική αντιδικτατορική κωμωδία, τη «Λούφα και Παραλλαγή», όπου μεταξύ άλλων παρωδούνται και οι ταινίες του Πάρις).

Η «Στα σύνορα της προδοσίας» μαζί με τη «Δώστε τα χέρια» (1970) ήταν οι δύο καθαρόαιμα αντικομμουνιστικές ταινίες του Τζέιμς Πάρις σε ένα σύνολο παραγωγής όπου ο αντικομμουνισμός ελλόχευε ως ιδεολογικό μήνυμα, αλλά δεν ήταν το κυρίαρχο. Για την ακρίβεια, επικρατούσε μια καθαρή κάθετη διάκριση ανάμεσα στους αξύριστους κατσαπλιάδες αντάρτες, που εσύ ο θεατής τους εκλάμβανες συνήθως ως «κομμουνιστές», ακόμη και αν – βάσει του σεναρίου – ήταν ακροδεξιοί βούλγαροι εθνικιστές, και στους φρεσκοξυρισμένους καλοσιδερωμένους αξιωματικούς, που αυτονόητα εκλάμβανες ως «πατριώτες». Σε μια ταινία του Πάρις, μάλιστα, τον «Τελευταίο των κομιτατζήδων» (1971), με το όχι και τόσο πρωτότυπο τέχνασμα των δίδυμων αδελφών (στο διπλό ρόλο ο Χρήστος Πολίτης), παραδίδεται κανονικά η σκυτάλη της μοχθηρίας από τους κομιτατζήδες στους κομμουνιστές.

Καθίσταται εμφανές, λοιπόν, ότι το κυρίαρχο μήνυμα της χούντας – κατ’ επέκτασιν, του Τζέιμς Πάρις – ήταν ο πατριωτισμός. Ο αγνός πατριωτισμός. Νοικοκυρεμένα πράγματα. Είμαστε όλοι φανατικοί έλληνες πατριώτες και όποιος είναι φανατικός Ελληνας, αλλά δεν είναι φανατικός πατριώτης, είναι παραστρατημένος έλληνας πατριώτης – καλά θα κάνει να τσακιστεί και να γυρίσει στον ορθό δρόμο, προτού πάρουμε ανάποδες και του φυτέψουμε καμιά σφαίρα στο κεφάλι. Σε αυτόν τον «αγνό πατριωτισμό» βρήκαν πάτημα τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια μετά το 1990 – κι ενόσω οι πρωτογενείς εντυπώσεις από τη χούντα είχαν ήδη αρχίσει να ξεθωριάζουν – κι επανέφεραν τις ταινίες του Πάρις στη μικρή οθόνη, σχεδόν ως απαραίτητο καρύκευμα για κάθε 28η Οκτωβρίου και κάθε 25η Μαρτίου. Αρχικά, άφησαν στην άκρη τις δύο καθαρόαιμα αντικομμουνιστικές κι εστίασαν στις υπόλοιπες – «Οχι», «Οι τελευταίοι του Ρούπελ», «Παπαφλέσσας», «Οι Σουλιώτες» κ.λπ. – που κάλυπταν όλη την εθνική γκάμα, από το καριοφίλι έως την ξιφολόγχη (αργότερα, τα ιδιωτικά κανάλια ξετσουτσούνεψαν και, δειλά-δειλά, συμπεριέλαβαν τις αντικομμουνιστικές). Βλέποντας και ξαναβλέποντας αυτά τα «έπη», ο τηλεθεατής μένει με την εντύπωση ότι οι εμφύλιοι πόλεμοι στην ιστορία μας δεν ήταν παρά εποχιακές ιώσεις και μοναδική αποτελεσματική αντιβίωση, πάντοτε και παντού, ήταν το εθνικό φρόνημα. Too good to be true.

Πριν από λίγες ημέρες παρακολούθησα ένα τηλεοπτικό ρεπορτάζ για τις μιλιταριστικές παραγωγές στην αντίπερα ακτή του Αιγαίου. Εκεί, στην Τουρκία, καθώς φαίνεται, ο Τζέιμς Πάρις δεν χρειάστηκε να αναστηθεί, διότι δεν πέθανε ποτέ. Εάν κρίνουμε επίσης από την ποιότητα των ανοσιουργημάτων, εκεί ο πνευματικός πήχης έχει πέσει από τα οκτάχρονα στα τετράχρονα. Εκεί το προπαγανδιστικό μήνυμα τείνει συν τω χρόνω να γίνει τόσο αφελές και χοντροκομμένο προκειμένου να μη μείνουν παραπονεμένα και τα νηπιαγωγεία. Ελέω Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, που δεν κρύβει πλέον τις οθωμανικές του φιλοδοξίες – απεναντίας, καθημερινά τις τρίβει στη μούρη της διεθνούς κοινότητας -, η τουρκική κοινωνία στρατιωτικοποιείται με εντατικούς ρυθμούς, οι κατουρλήδες στις παιδικές χαρές μαθαίνουν να χαιρετούν στρατιωτικά πριν βγάλουν τις πάνες και το αρχαίο δόγμα ΚΔΟΑ (Κτηνώδης Δύναμη Ογκώδης Αγνοια) επικρατεί από άκρου εις άκρον.

Το χειρότερο; Ο Ερντογάν βρίσκει μιμητές και στην πατρίδα μας. Πληθαίνουν οι φωνές που πρεσβεύουν ότι όποιος δεν πλειοδοτεί σε εθνικιστική υστερία είναι a priori εθνικός μειοδότης. Αβγαταίνουν όσοι πιστεύουν πως, ακόμη και αν δεν είχε υπάρξει ο Τζέιμς Πάρις, θα έπρεπε να τον έχουμε εφεύρει. Τόσο έξω πέσαμε τελικά; Εκείνος ο δύσμοιρος ο Σάμουελ Χάντινγκτον, όταν μιλούσε για σύγκρουση πολιτισμών, εννοούσε σύγκρουση βαρβάρων; Θα ρίξουμε στα σκουπίδια σχεδόν τρεις αιώνες Διαφωτισμού (περάσαμε και δεν αγγίξαμε, θα μας πουν κάποιοι) και θα διαγωνιστούμε γύρω από το ποιος θα σηκώσει πρώτος το τρόπαιο του πλέον άσπλαχνου, του πλέον αδίστακτου και του πλέον ηλίθιου; Αντε και πείτε ότι χορεύουμε στον ίδιο σκοπό. Πιστεύετε ότι έχουμε εμείς, οι γιαλαντζί βλάκες, την παραμικρή ελπίδα να επικρατήσουμε επί των ορίτζιναλ;