Η προϊσταμένη χαμογελά

Τι να σκέφτονται οι νοσοκόμες που φωτογραφίζονται χαμογελαστές στο προαύλιο του Δρομοκαΐτειου το 1949; Οι μακριές σκιές στη χαλικόστρωτη αυλή και τα ελαφρά ρούχα τους (μόνο μια κοπέλα φορά ζακέτα∙ οι υπόλοιπες ποζάρουν μονάχα με τη στολή τους) μας παραπέμπουν σε ανοιξιάτικο απόγευμα. Αν δεν γνωρίζαμε πού τραβήχτηκε η φωτογραφία, βλέποντας τα κορίτσια έτσι εύθυμα, ανέμελα, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε πως εμπρός μας στέκουν οι τελειόφοιτες ενός οικοτροφείου θηλέων ή μιας νοσηλευτικής σχολής σε πρωτομαγιάτικη εκδρομή. Τα πεύκα και οι βράχοι στο βάθος προδίδουν τοπίο νοτιοελλαδίτικο, αττικό. Φάληρο; Γλυφάδα; Βουλιαγμένη; Πιο κάτω, ίσως, θορυβεί με το γραμμόφωνό της μια παρέα νεαρών που κατέβηκαν κιόλας στην παραλία για τις πρώτες βουτιές – «Τους είδες; Τι ανόητοι!». Τα κορίτσια θα σκέφτονται πως σύντομα τελειώνουν οι μέρες του σχολείου. Σε λίγο θα πρέπει να πιάσουν δουλειά, να τακτοποιηθούν. Στο μεταξύ ο Εμφύλιος συνεχίζεται. Ισως ανάμεσα στις μαθήτριες, παρά το συντηρητικό περιβάλλον της σχολής, κάποιες να έχουν συγγενείς στο βουνό. Στα αριστερά, μια νεαρή κοιτά σχεδόν λυπημένα τον φακό και η διπλανή της, με το βλέμμα χαμηλωμένο, την κρατά από το χέρι («Μα, δεσποινίδες μου – ναι, σ’ εσάς τις δυο μιλάω. Χαμογελάστε! Αυτή τη στιγμή σάς απαθανατίζω, θέλετε να σας κοιτούν αιωνίως συνοφρυωμένες;»). Τι χωρίζει τα δυο κορίτσια από τη γύρω αμεριμνησία; Και η προϊσταμένη – ή καθηγήτρια του οικοτροφείου -, που δεσπόζει στο μέσον μαυροντυμένη, φιγούρα μητρική, προστατευτική και καταπιεστική συγχρόνως; Το χαμόγελό της διαγράφεται βεβιασμένο, αυστηρό. «Συντομεύετε», μοιάζει να λέει στον φωτογράφο, «έχουμε καθυστερήσει» («Ασφαλώς, κυρία μου, μια στιγμή ακόμα. Πιστέψτε με, η υπομονή σας θα ανταμειφθεί, η μηχανή μου είναι η τελευταία λέξη της τεχνολογίας»). Ο ήλιος γέρνει στη δύση και, αίφνης, μόλις ο φωτογράφος δώσει στα κορίτσια το σύνθημα («Αγαπητές μου, τους ζυγούς λύσατε. Σας ευχαριστώ θερμά»), μια πολύχρωμη μπάλα – οι νεαροί παίζουν τώρα ποδόσφαιρο στην άμμο – προσγειώνεται, έπειτα από ένα καλά υπολογισμένο χτύπημα, στα γόνατα της κοπέλας εμπρός αριστερά («Συγγνώμη, δεσποινίς, ορκίζομαι πως μου ξέφυγε». Υποκλίνεται με κάποια συγκινητική αμηχανία. «Νίκος Ιωάννου, φοιτητής Νομικής. Το όνομά σας;») κι εκείνη παίρνει το χέρι από το τακούνι της και επιστρέφει την μπάλα χαμογελώντας.

Τίποτε στη φωτογραφία, που αποπνέει κατάφαση στη ζωή με μια σχεδόν εφηβική ελαφράδα, δεν μαρτυρά τι συμβαίνει λίγα μόλις μέτρα πιο πέρα. Το Δρομοκαΐτειο, το πρώτο ψυχιατρικό ίδρυμα του ελληνικού κράτους, ήταν από τη σύστασή του καλά οργανωμένο και οι συνθήκες δεν ήταν απάνθρωπες, όπως αυτές που ο Μιχαήλ Μητσάκης, τρόφιμος και ο ίδιος στο Δρομοκαΐτειο το 1896 και κατόπιν το 1911 («φρενοπάθεια των εκφύλων» και «πρωτογενή άνοια», δηλαδή σχιζοφρένεια, διέγνωσαν οι γιατροί), αντίκρισε στο ψυχιατρείο της Κέρκυρας το 1887. Ωστόσο, ό,τι αποκαλούμε «σύγχρονες ψυχιατρικές μέθοδοι» είναι προϊόν του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα∙ την εποχή που τραβήχτηκε η φωτογραφία, λίγο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η απομόνωση, οι χειροπέδες, τα ηλεκτροσόκ, ακόμα και η λοβοτομή (η πρώτη λοβοτομή πραγματοποιήθηκε στο Δρομοκαΐτειο τον Ιούνιο του 1948∙ ίσως, μάλιστα, κάποια από τις νοσοκόμες της φωτογραφίας να ήταν παρούσα) επιβιώνουν ως θεμιτά μέσα θεραπείας. Ο εξωτισμός και το σχεδόν ηδονοβλεπτικό βλέμμα με το οποίο συχνά προσεγγίζουμε οι λεγόμενοι «εχέφρονες» τα φρενοκομεία και τις ψυχικές νόσους και η περίπου αγιοποίηση των αποκλινόντων καλλιτεχνών και ιδίως των νοσηλευθέντων σε ψυχιατρικά ιδρύματα μας κάνουν να ξεχνούμε πως για αιώνες – ενίοτε ακόμα και σήμερα – τα φρενοκομεία υπήρξαν τόποι απερίγραπτου πόνου και βασανιστηρίων.

Το λέω για να το ακούω κι ο ίδιος: πρέπει να πάψουμε να συνδέουμε, αναπαράγοντας έναν απλοϊκό και στρεβλό ρομαντισμό, την καλλιτεχνική ιδιοφυΐα με τη νόσο, τη δημιουργία με την οριακή συνθήκη, εντός της οποίας εγγράφουμε την τάχα υπερβατική όραση του ασθενούς. Ο Βιζυηνός δεν ήταν σπουδαίος διηγηματογράφος επειδή πέθανε στο Δρομοκαΐτειο∙ ο Χαλεπάς δεν ήταν ο γλύπτης που ήταν εξαιτίας του εγκλεισμού του στην Κέρκυρα∙ τίποτα δεν προσθέτει στους στίχους του Λεοπόλδο Μαρία Πανέρο, ενός από τους κορυφαίους μεταπολεμικούς ισπανούς ποιητές, το γεγονός ότι μπαινόβγαινε στο άσυλο∙ κι ούτε διαβάζουμε Χέμινγουεϊ γιατί η κατάθλιψη τον οδήγησε στην αυτοκτονία: αξία όλων τους είναι η αυταξία του έργου τους.

Γι’ αυτό, επιστρέφοντας στο ερώτημα με το οποίο ξεκινήσαμε, επιλέγω να εστιάσω στις σκέψεις της προϊσταμένης, της οποίας το αναιμικό χαμόγελο προδίδει μια κάποια επιφύλαξη, σαν να έχει κουραστεί να επαναλαμβάνει το αυτονόητο, λέγοντας: «Μην κοιτάτε σαν ηδονοβλεψίες. Εδώ είναι ο οίκος των δακρύων και δεν χωρούν τουρίστες: παρακαλώ να τελειώνουμε».