«Αφημένος σε Αλλα χέρια»

«Να η εικόνα που φύλαξα από τον Παπαδιαμάντη παρατηρητής εγώ αμίλητος, που σαν παιδί όλα τα πρόσεχα και τάγραφα στο νου. Κεφάλι αντρικό και σοβαρό, γιομάτο συλλογή κι εμβρίθεια. Κάτι του λιονταριού απάνω του γραμμένο. Ανάστημα ψηλό και ορθόστατο, γεμάτο, βήμα αλαφρό και γρήγορο. Πρόσωπο ελαφρά γερμένο μπρος, κοιτάζοντας ολόισα, βλοσυρά και κάπως θυμωμένα».

Ετσι εικονογραφεί ο Βλαχογιάννης τον Παπαδιαμάντη τον Σεπτέμβριο του 1925, όταν ο ίδιος είναι 58 χρονών, ενώ ο συγγραφέας του «Νεκρού ταξιδιώτη» έχει συχωρεθεί δεκαπέντε ενιαυτούς νωρίτερα. Ο Βλαχογιάννης μιλάει για τον καιρό που ήταν φοιτητής και δούλευε στην «Εφημερίδα» του Κορομηλά. Ο Παπαδιαμάντης τότε ήταν περίπου στα τριάντα τέσσερά του.

Στο ίδιο κείμενο, όταν εξιστορεί τα δύσκολα χρόνια του Παπαδιαμάντη, η εικονογράφηση είναι σκοτεινή: «ερείπιο… όχι ακέραιο πλάσμα του δημιουργού». Αντιγράφω όλη την ακροτελεύτια βλαχογιαννική παράγραφο: «Θάπρεπε πολλά να γράψω ακόμα. Ομως αυτός, πιστεύω ήταν ο Παπαδιαμάντης. Ο άλλος που γνωρίσατε σεις οι πιο νέοι από μένα, ήτανε το τραγικό συντρίμμι, το σπαραχτικό παραμόρφωμα της Μοίρας, που παραφυλάει κι ακολουθεί τα βήματα του κάθε Ελληνα τεχνίτη».

Θυμώνω μα και ξεθυμώνω με αυτά και τα άλλα του καπετάν Βλαχόγιαννου που βλέπει, όταν ο ίδιος είναι ακόμη νιος, τον Αλέξανδρο των καλών ημερών σαν κλεφταρματολό, αλλά καταντίπ ξαρμάτωτον στης δυστυχίας τα χρόνια. Δεν πάει ο νους του ότι ο φίλος του «εν ασθενεία τελειούται». Για τούτο, μολονότι το 1925 γνωρίζει ασφαλώς με ποιον τρόπο εκείνος παρέδωσε το πνεύμα του, αραδιάζει Μοίρες και κατατρεγμούς. Ωστόσο ο Αλέξανδρος, ακόμη και στις ώρες της ομολογημένης δυστυχίας του, ήταν μακάριος.

Αργότερα ο Βλαχογιάννης ξαναθύμωσε, του φταίγαν τώρα οι «ριγανοκαλόγεροι» που συναναστρεφόταν ο Αλέξανδρος, ζήτησε από τον Κόντογλου να μεταγράψει στη δική του γλώσσα ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη, ο κυρ Φώτης δοκίμασε και ο Ρουμελιώτης θριαμβολογούσε πως αυτά είναι αληθινά ελληνικά.

Τέτοια ο ευέξαπτος Βλαχογιάνναρος, όμως του φιλώ τα χέρια – αυτά που έδωσαν στον Παπαδιαμάντη να μεταφράσει τον Σπηλιάδη, τον Γόρδωνα και τον Φίνλεϊ. Τα ματαφιλώ που του πλήρωσε τον μεταφραστικό μόχθο. Τρισσεύω ευγνωμόνως και με θέρμη τα φιλήματα για την απόφασή του να ΜΗΝ τους εκδώσει! Παρατρέχω ατύπτως την πιθανότατη μομφή ότι το θαυμαστικό είναι άκρως ιδιοτελές και υπενθυμίζω πως ο Βλαχογιάννης μάς χάρισε τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, αλλά τα χειρόγραφα του Στρατηγού τα κατάπιε το σκοτάδι. Αφησε ανέκδοτες τις τρεις σπουδαίες μεταφράσεις κι έτσι σώθηκαν χιλιάδες αυτόγραφες σελίδες του Παπαδιαμάντη, αλλά δεν είναι της ώρας να εξηγήσω τι σημαίνει για τις παπαδιαμαντικές σπουδές αυτή η σωτηρία.

***

Επιστρέφω στις βλαχογιαννικές προσωπογραφίες του Παπαδιαμάντη: «λιοντάρι, συντρίμμι» και τα παρόμοια.

Τις διαψεύδουν οι υπάρχουσες φωτογραφίες.

Εκείνη του Νιρβάνα στη Δεξαμενή τραβηγμένη το 1906. Η άλλη του 1908, όπου δίπλα του στέκεται ο Βλαχογιάννης, και η τρίτη του Χατζόπουλου, κι αυτή ίσως του 1908. Ασφαλώς τις έχουν ρετουσάρει, είναι όμως φως φανάρι ότι ο Παπαδιαμάντης των στερνών του χρόνων, παρά το βάρος των αδελφάδων του και των ορφανών παιδιών του αδερφού του, δεν έχει ερειπωθεί. Είναι αφημένος σε Αλλα χέρια.

(Στη μελέτη του Βασ. Δ. Κυριαζόπουλου «Οι φωτογραφίες του Παπαδιαμάντη» διαβάζει κανείς ετούτα του Γ. Βαλέτα: «Κατέβασε τα βλέφαρα, χαμήλωσε τα μάτια, κλείδωσε την έκφραση, έτριψε τη μισίδια, έγυρε το κεφάλι, σταύρωσε τα χέρια! Πήρε στάση φοβισμένη, διστακτική, ταλαιπωρημένη από το βάρος του δημοσιογραφικού καταναγκασμού, τυραννισμένη από το μαρτύριο της αποχώρησης. Πόσο διαφορετική η στάση του στη φωτογραφία του με το Βλαχογιάννη του χειμώνα του 1908! Και εκεί κατατρεγμένος και αποκαμωμένος δείχνει, μα έχει αέρα, κοιτάζει μπρος με λιονταρίσιο βλέμμα, που καθρεφτίζει την άγρια υπερηφάνεια της ψυχής του και τον κρατά σε ένα δικό του ανέγγιχτο και άφταστο ύφος δυσκολοκέρδητης καλοσύνης και ψυχικής αυτοτέλειας». Λόγια για λόγια κι άλλα λόγια. Οι φωτογραφίες είναι της ίδιας χρονιάς και ο Παπαδιαμάντης παντού ο ίδιος).

Ναι, σκόλοψ τη σαρκί του η όποια οινοφλυγία του, ναι, τον δαγκώνει και η ανέχεια, εντούτοις όταν φτάνει η εσχάτη ώρα παραδίδει το πνεύμα του στον Παλαιόν των Ημερών υποψάλλοντας «την χείρα σου την αψαμένην την ακήρατον κορυφήν του Δεσπότου, έπαρον υπέρ ημών Βαπτιστά…».

Και συ, καπετάν Βλαχόγιαννε, που όρθιος δίπλα του στη φωτογραφία κοιτάς αγέρωχος δεν ξέρω τι, στρέψε το πρόσωπο, δες το αθώο πρόσωπο του παιδιού, και πρόσεξε το στοχαστικό κι αλλιώτικα λιονταρίσιο πρόσωπο του φίλου σου. Είναι ένας άλλης λογής Καπετάν Μεγαλέξαντρος.