Το πρώτο «Μνημόνιο»

Στο τρίτο μέρος παρουσιάστηκε ο άδοξος τερματισμός της ιστορικής εποχής Τρικούπη και η πρωθυπουργία Δηλιγιάννη, ενώ στο τέταρτο και τελευταίο μέρος του αφιερώματος για τον δανεισμό της Ελλάδας εστιάζει στον διεθνή οικονομικό έλεγχο της χώρας. Στα τέλη του Ιανουαρίου 1898, οι ξένοι δανειστές και η ελληνική κυβέρνηση έφτασαν σε συμβιβασμό και σε συμφωνία για τις λεπτομέρειες του νομοσχεδίου το οποίο θα έπρεπε να υπερψηφιστεί από τη Βουλή, εντός του Φεβρουαρίου. Πράγματι, στις 19 Φεβρουαρίου, ο υπουργός Οικονομικών Στ. Στρέιτ υπέβαλε στη Βουλή το νομοσχέδιο του Διεθνούς Ελέγχου. «Εις την αίθουσαν της Βουλής – γράφει ο πολιτικός συντάκτης της εφημερίδας Σκριπ – προσήλθε ο αξιοσέβαστος αριθμός των 142 βουλευτών. Το ενδιαφέρον παρετηρείτο παντού, και εις το προαύλιον και εις τους διαδρόμους και εις την αίθουσαν και εις τα θεωρεία». Οι κυριότερες διατάξεις του νομοσχεδίου ήταν, μεταξύ άλλων, οι εξής : «Η επιτροπή ήτις θέλει λειτουργεί μέχρις εντελούς αποσβέσεως των από του έτους 1881 εν τω εξωτερικώ συνομολογηθέντων εις χρυσόν δανείων, περιλαμβανομένων νέων δανείων, αποτελείται εκ μελών εξ, ήτοι εξ ενός μέλους δι’ εκάστην των μεσολαβησασών Δυνάμεων (…)

Προορίζονται δια την υπηρεσίαν των προβλεπομένων δανείων, αι ακαθάριστοι πρόσοδοι:

α) των Μονοπωλίων άλατος, πετρελαίου, πυρείων, παιγνιοχάρτων, σιγαροχάρτου και σμυρίδος της Νάξου, η εξ ων ετησία πρόσοδος υπολογίζεται εις δραχμάς 12.300.000.

β) των δικαιωμάτων επί του καπνού, η εξ ων ετησία πρόσοδος υπολογίζεται εις δραχμάς 6.600.000.

γ) των τελών χαρτοσήμου ων η ετησία πρόσοδος υπολογίζεται εις δραχμάς 10.000.000.

δ) των εισαγωγικών τελών των υπό του τελωνείου Πειραιώς εισπραττομένων, η εξ ων ετησία πρόσοδος υπολογίζεται εις δραχμάς 10.700.000. Εν όλω δραχμάς 39.600.000 (…)

Η είσπραξις των τελών και εσόδων τούτων ανατίθεται εις Ελληνικήν Εταιρείαν εδρεύουσαν εν Αθήναις τιθεμένην υπό τον απόλυτον έλεγχον της Διεθνούς Επιτροπής (…) Πάντα τα εισπραττόμενα ποσά υπό της αναφερομένης Εταιρείας κατατίθενται εξ ολοκλήρου άπαξ τουλάχιστον της εβδομάδος εις το Ταμείον του Ελέγχου, ή κατ’ εντολή της Διεθνούς Επιτροπής εις την Εθνικήν Τράπεζαν της Ελλάδος, ήτις θέλει τηρεί ταύτα εις λογαριασμόν της Επιτροπής (…)

Τα μέλη της Επιτροπής δικαιούνται να μεταβαίνωσιν αυτοπροσώπως εις τα διάφορα γραφεία εισπράξεως και τα καταστήματα, τα ανήκοντα εις τας υπηρεσίας, ως αι εισράξεις εισίν υπέγγυοι, όπως βεβαιώνται περί της ακριβούς εφαρμογής των διατάξεων των Νόμων και κανονισμών. Δικαιούνται δε να ζητήσωσι την επίδειξιν παντός βιβλίου, λογαριασμού ή λογιστικού εγγράφου. Η επιτροπή δύναται επίσης να διορίζη προς τούτο πράκτορας, ων η εκλογή είναι εγκριτέα υπό της Κυβερνήσεως. Οι πράκτορες ούτοι θα απολαύωσιν εν τη εξασκήσει των καθηκόντων αυτών την χορηγουμένην εις τους υπαλλήλους του Κράτους προστασίαν. Ούτοι θα απευθύνωσι τας εκθέσεις αυτών τη Επιτροπή, χωρίς να δικαιώνται να επεμβαίνωσιν απ’ ευθείας εις την διαχείρισιν των υπηρεσιών. Η Διεθνής Επιτροπή δικαιούται επίσης να ζητήση παρά της Κυβερνήσεως την εκτέλεσιν επιθεωρήσεων και ειδικήν επίβλεψιν των υπηρεσιών των υπεγγύων προσόδων. Ο παρών Νόμος δεν δύναται να μεταβληθή άνευ της συναινέσεως των εξ Δυνάμεων».

Την επόμενη ημέρα, κατά τη διάρκεια της οποίας συνεχίστηκε η συζήτηση για την ψήφιση του νομοσχεδίου του Διεθνούς Ελέγχου, ο Στρέιτ αναφέρθηκε στις δυσκολίες που αντιμετώπισε ως υπουργός Οικονομικών στις διαπραγματεύσεις με τους ξένους αντιπροσώπους, ενώ τόνισε και την προκατάληψη και την έλλειψη εμπιστοσύνης που διακατείχε τη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στην Ελλάδα (στάση που θυμίζει σε πολλά σημεία την καχυποψία των Ευρωπαίων απέναντι στην ελληνική κυβέρνηση το 2010 και το 2011).

Η υπερψήφιση του νομοσχεδίου. Στο τέλος της αγόρευσής του και πριν από την ψήφιση του νομοσχεδίου, ο υπουργός Οικονομικών Στρέιτ προειδοποίησε τους βουλευτές πως αν η ελληνική Βουλή απέρριπτε και δεν υπερψήφιζε το νομοσχέδιο, ακόμη και κάποιο μεμονωμένο άρθρο, τότε οι ξένες κυβερνήσεις δεν θα ενέκριναν την παροχή δανείου προς τη χώρα: «Βεβαίως είναι κυρίαρχος η Βουλή να δεχθή ή μη ολόκληρον ή οιονδήποτε αυτού μικρόν ή μέγα τμήμα. Αλλά νομίζω καθήκον μου – τόνισε με δραματική έμφαση ο Στρέιτ – να ειδοποιήσω ότι, οιουδήποτε τούτων γενομένου, το αποτέλεσμα θα είναι να λογισθή μη γενόμενον δεκτόν υπό των εξ εκείνων Κυβερνήσεων το σχέδιον το συνταχθέν υπό των αντιπροσώπων και του υπουργού του ανοχή της Ελληνικής Βουλής ενταλθέντος επί τούτω». Η συμφωνία συνοδεύονταν και από ένα νέο δάνειο 153,3 εκατ. φράγκων. Τα 93,9 εκατ. δόθηκαν ως αποζημίωση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τα 22,5 εκατ. για το έλλειμμα του προϋπολογισμού του 1897 και 3,5 εκατ. για προμήθειες τραπεζών! Πριν από την υπερψήφιση του νομοσχεδίου από τη Βουλή, ο βουλευτής Φιλάρετος διάβασε την ακόλουθη διαμαρτυρία: «Η διαταγή των εξ Δυνάμεων, ίνα και προ πάσης ψηφίσεως και κυρώσεως καταστώσιν εκτελεσταί αποφάσεις αυτών, δι’ ων προηγούμεναι συνθήκαι μονομερώς αναιρούνται και αυτός ο θεμελιώδης ημών νόμος εν πολλοίς καταργείται, καθιστά όλως τυπικόν και άσκοπον την τριπλήν του περί διεθνούς ελέγχου νομοσχεδίου ανάγνωσιν εν απολύτω αδυναμία διατελούντων των βουλευτών εις συζήτησιν ελευθέραν και ψηφοφορίαν εύορκον».

Από τον ΔΟΕ στο Σχέδιο Μάρσαλ…Τα στελέχη της ΔΟΕ έφτασαν στην Αθήνα στις αρχές Απριλίου. Η Επιτροπή αποτελούνταν από τους Λω (Βρετανία), Τροϊάνσκι (Ρωσία), Νομπίλι (Ιταλία), Μουροάρ (Γαλλία), Βίγκλερ (Γερμανία) και Οπεγχάιμερ (Αυστρία). Μια από τις πρώτες ενασχολήσεις της Επιτροπής Ελέγχου ήταν η οργάνωση της εγκατάστασης της επιτροπής και η επιλογή των γραφείων της και η επιλογή του προσωπικού. Αξίζει να τονιστεί πως στις συνεδριάσεις της Επιτροπής δεν είχε δικαίωμα παρουσίας ή συμμετοχής ο έλληνας υπουργός Εξωτερικών…

Στην Ελλάδα, τότε, είχε επιβληθεί ο αυστηρότερος Οικονομικός Ελεγχος. Συνετέλεσε, όμως, να μπει τάξη στα δημοσιονομικά και να σημειωθεί σημαντική οικονομική πρόοδος και πολιτική αλλαγή με την έλευση του Βενιζέλου. Ετσι όταν ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η Ελλάδα ήταν έτοιμη να ανταποκριθεί στην ιστορική πρόκληση.

Η Διεθνής Οικονομική Επιτροπή καταργήθηκε το 1978, μετά 80 χρόνια από την εγκατάστασή της στην Ελλάδα, με περιορισμένες αρμοδιότητες μετά τον διακανονισμό των δανείων τις αρχές της δεκαετίας του ’50… Πριν αποχωρήσουν οι επίτροποι της ΔΟΕ και εξοφληθούν τα δάνεια του περασμένου αιώνα εγκαταστάθηκαν σε όλα τα υπουργεία οι «επίτροποι» των ΗΠΑ. Δεν περιορίστηκαν στον έλεγχο της διαχείρισης του Σχεδίου Μάρσαλ, αλλά καθόριζαν και την οικονομική πολιτική της χώρας μέχρι την τιμή της συγκέντρωσης του σταριού. Και η Αμερικανική Πρεσβεία ανεβοκατέβαζε κυβερνήσεις. Ο οικονομικός έλεγχος χαλάρωσε με το τέλος της οικονομικής βοήθειας, ο πολιτικός έλεγχος συνεχίστηκε μέχρι τη Μεταπολίτευση.

Επιμύθιο. Ο οικονομολόγος Αρ. Καλλιάβας, σε μια μονογραφία το 1929, έγραφε για τον Διεθνή Οικονομικό Ελεγχο: «Εις την Ελλάδα επεβλήθη υπό των Μεγάλων Δυνάμεων, αδικαιολογήτως, ο αυστηρότερος και ο βαρύτερος όλων των ελέγχων. Ενεκα τούτου, κυρίως όμως χάρις εις την εξαιρετικήν πολιτικήν και οικονομικήν πρόοδον την οποίαν εσημείωσεν η Ελλάς, κατά την μετέπειταν εποχήν, ο Ελεγχος απέβη επιτυχέστατος δια τους δανειστές. Αλλά και για την Ελλάδα ο Ελεγχος δεν υπήρξεν επιζήμιος, τουναντίον μάλιστα και ωφέλιμος».

Πράγματι, ενώ ίσχυε ο Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος, η χώρα μας είχε την τύχη να κυβερνηθεί από δύο σοβαρούς ηγέτες, τον Γεώργιο Θεοτόκη και τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Δεν έπαιζαν με την πολιτική. Ασκούσαν την εξουσία με μοναδικό στόχο το εθνικό συμφέρον και μόνο. Ο Θεοτόκης έβαλε τάξη στα δημοσιονομικά, προχώρησε σε σημαντικές αναπτυξιακές επενδύσεις. Οργάνωσε και εξόπλισε τις Ενοπλες Δυνάμεις, ώστε όταν ξέσπασαν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, το 1912, η χώρα ήταν έτοιμη να ανταποκριθεί στην ιστορική πρόκληση. Τον Θεοτόκη θα διαδεχθεί ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Με Διεθνή Οικονομικό Ελεγχο θα διπλασιάσει την Ελλάδα. Το δίδαγμά του μετά την ιστορική Διάσκεψη των Παρισίων (1918-1920): «Αι μεγάλαι χώραι επιβάλλονται εις τας Διεθνείς Διασκέψεις, δια του ειδικού βάρους το οποίο διαθέτουν αι ίδιαι – αι μικραί δια του ειδικού βάρους των εκπροσώπων των»! Στη «Μνημονιακή Ελλάδα το έλλειμμα του «ειδικού βάρους» των εκπροσώπων μας ήταν καταστροφικό.

Και έρωτες. Ο Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος (ΔΟΕ) έκλεισε την ιστορία του το 1978, 81 χρόνια μετά την επιβολή του… Ο Ιρλανδός Σερ Εδουάρδος Λόου, γνωστός ως Λω (ο Τόμσεν του ΔΝΤ) θα ερωτευτεί την πανέμορφη Αικατερίνη Χατζοπούλου. Ηταν κόρη του νομάρχη Αττικοβοιωτίας Νίκου Χατζόπουλου. Ηταν αδελφός του αρχηγού της Στρατιάς Γεωργίου Χατζανέστη. Αλλαξε το επώνυμό του μετά την εκτέλεση του αδελφού του το 1922, μετά τη δίκη των έξι. Πανέμορφη, έξυπνη και φιλόδοξη η Αικατερίνη, μετά τον γάμο της απέκτησε και τον τίτλο Λαίδη. Στο «κουπέ» με το οποίο αλώνιζε την Αθήνα είχε χαραγμένο στις πόρτες το οικόσημο των Λόου. Ο Εδουάρδος Λω πέθανε το 1908 και σύμφωνα με την επιθυμία του ετάφη με μεγάλες τιμές στο Α΄Νεκροταφείο. Ο Δήμος έδωσε το όνομά του στη διασταύρωση των οδών Σταδίου και Πεσμαζόγλου. Ηταν το αρχοντικό της Αικατερίνης (σήμερα η Τράπεζα της Ελλάδος), όπου και εγκαταστάθηκε μετά τον θάνατο του Λω. Είχε ένα πρώτο γάμο με τον εφοπλιστή της Μασσαλίας Γεώργιο Μαύρο. Μετά τον θάνατο του Λω, στα 60 της θα παντρευτεί τον κατά τριάντα χρόνια νεώτερο διευθυντή της Αστυνομίας Γεώργιο Πειρουνάκη, γνωστό ως «Ερμή». Συνέχισε τη σπάταλη ζωή με την αγορά ειδικής παραγγελίας Μερσεντές. Απεβίωσε τον Απρίλιο 1940. Ο Πειρουνάκης στις κατοχικές κυβερνήσεις διετέλεσε υφυπουργός Επισιτισμού. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών συνελήφθη και εκτελέστηκε από Ελασίτες.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.
(Αποσπάσματα από το βιβλίο: «Η Ελλάδα των Δανείων και των Χρεωκοπιών»)