Οι δύο Μαργαρίτες

Τη Μαργαρίτα Λυμπεράκη την είχα γνωρίσει πρώτη φορά το φθινόπωρο του 1992, στο Εθνικό Θέατρο, στις πρόβες του έργου της «Ζωή Πορφυρογέννητη», που θα έκανε πρεμιέρα τέλη Οκτωβρίου. Τις πρόβες εκείνες τις παρακολουθούσα με τη μεγαλύτερη ευσυνειδησία, κάθε μέρα μαζί της, καθώς ήμουν το νεότερο μέλος τότε του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού. Δημιουργήθηκε ένα καλό κλίμα ανάμεσά μας, γρήγορα με συμπάθησε, κι εγώ κάποια στιγμή βρήκα την ευκαιρία να της χαρίσω το βιβλίο μου «Δώδεκα και ένα ψέματα», που είχε μόλις εκδοθεί.

Το ίδιο κιόλας απόγευμα με πήρε στο τηλέφωνο μια εντελώς άγνωστή μου κυρία, με πολύ χαρούμενη, δυνατή φωνή, που τραύλιζε λιγάκι: η άλλη Μαργαρίτα. Η κόρη, λέει, της Μαργαρίτας που είχα γνωρίσει. Με πήρε για να μου πει πόσο πολύ της άρεσαν τα «Δώδεκα και ένα ψέματα» που χάρισα στη μαμά της το πρωί: τόσο πολύ της άρεσαν, που ήθελε οπωσδήποτε να συναντηθούμε, να γνωριστούμε και να μου πει για ένα άρθρο που σκέφτηκε να γράψει στο «Βήμα» για το βιβλίο μου. Το συντομότερο. Και τώρα ακόμη, αν γίνεται· γιατί όχι; «Ελα, έλα τώρα!» φώναζε από μέσα η άλλη Μαργαρίτα· η Μαργαρίτα που ήξερα. Η μαμά Μαργαρίτα. Η μαμά της Μαργαρίτας που μου μιλούσε τώρα. «Αλήθεια· είμαστε τόσο γείτονες. Ελα τώρα!» φώναζε συνέχεια. Και πήγα έτσι· εντελώς απρογραμμάτιστα. Ημασταν πράγματι πολύ γείτονες. Τα σπίτια μας πρέπει ν’ απείχαν μεταξύ τους κάπου διακόσια, τριακόσια μέτρα. Μου άνοιξε, αδύνατη σαν χαραμάδα, η μαμά Μαργαρίτα και δυο βήματα πίσω, τροφαντή, φρέσκια σαν φράπα τσουπωτή, η κόρη Μαργαρίτα· κοιτώντας ερευνητικά με τις φοβερές ματάρες της. Περιχαρείς και οι δύο. Και τότε μόνο συνειδητοποίησα, ξεκάθαρα, για πρώτη μου φορά, πως η Μαργαρίτα Λυμπεράκη ήταν η μητέρα τής Μαργαρίτας Καραπάνου. «Από δω και μπρος εμένα θα με λες Ρίτα…» μου είπε η μαμά. «Κι εμένα Μαργαρίτα…» μου είπε η κόρη.

Μια κοινωνική γνωριμία που ξεκινάει έτσι άμεσα, με τόσο θετικές προϋποθέσεις σε κάθε τομέα, φυσικό είναι να βάζει σωστές βάσεις για μια ουσιαστική, φιλική ανθρώπινη σχέση. Ετσι κι έγινε: για δέκα χρόνια αυτές οι δύο Μαργαρίτες, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, ήσαν σχεδόν κάθε μέρα στη ζωή μου· ανυπόκριτα, αληθινά, δίχως κανένα μύθο, ούτε κανένα φτιασίδι.

Απ’ τη μια μεριά, η Λυμπεράκη: με τη σιγουριά της καταξιωμένης, της κλασικής συγγραφέως – ποιος δεν ξέρει για «Τα ψάθινα καπέλα»; Με τον αέρα της μποέμ τύπισσας που έχει φάει τη ζωή με το κουτάλι στο μεταπολεμικό Παρίσι. Πολύ μεγάλα ονόματα πέφτανε βροχή κάθε τόσο· μάλλον όμως για να εντυπωσιάσουν παρά για να προσφέρουν κάτι ουσιαστικό στην κουβέντα… Κι απ’ την άλλη, η Καραπάνου: αληθινή στόφα δημιουργού. Πραγματική συγγραφέας, με δαιμόνιο ταλέντο, που όμως δεν κατάφερε να κόψει ποτέ τον ομφάλιο λώρο ούτε να κάνει τη μάνα της να την αγαπήσει· όσες γαλιφιές κι αν έκανε, όσες κρίσεις κι αν πάθαινε. Μια φονική σχέση ανάμεσά τους, που αφού μ’ αυτήν στήθηκε αρχικά η κοινή ζωή τους στα πρώτα χρόνια, δεν ήταν δυνατό πια ν’ αλλάξει. Ούτε καφέ δεν μπορούσαν ν’ αγοράσουν στον Μισεγιάννη χωρίς να μαλώνουν! Το γεγονός μάλιστα πως δεν είχαν κανένα οικονομικό πρόβλημα και ανήκαν στη λεγόμενη «άρχουσα» τάξη – εκεί απ’ όπου αρχίζει να βρωμάει το ψάρι -, αντί να λύνει τα προβλήματά τους, δυστυχώς τα επέτεινε και συσσώρευε ακόμη περισσότερα.

Σαν χαρακτήρες γενικά, σαν άτομα, ήσαν κυριολεκτικά η μέρα με τη νύχτα· ζώντας σε μια σχέση αρμονικά ασφυκτική, απ’ την οποία καμιά τους δεν μπορούσε, ούτε και ήθελε πια, να ξεφύγει. Ακριβώς σαν το σπίτι τους· που ήταν ένα ωραίο μεγάλο διαμέρισμα διαιρεμένο στα δύο, όπου υποτίθεται πως ζούσε καθεμιά τη ζωή της, στη δική της μεριά. Στην πραγματικότητα όμως εξασφάλιζε απλώς τον απόλυτο έλεγχο της μαμάς πάνω στη ζωή της κόρης· ακόμα και μετά τα πενήντα της…

Μια μαμά που ενώ δεν υπήρξε ποτέ «μαμά» στα νιάτα της, τώρα, στα ογδόντα της, φρόντιζε κι έκλεινε η ίδια τα ραντεβού με τους ψυχιάτρους για τη «μικρή» και πρόσεχε να παίρνει όλα της τα φάρμακα – που την έκαναν πίτα. Και μια κόρη, με πολύ έντονη προσωπικότητα, επαναστατική ίσως, που ενώ δεν σήκωνε μύγα στο σπαθί της, μπροστά στη μαμά της γινόταν ένα δεκάχρονο κοριτσάκι…

Αρα, μια ζωή εντελώς αρρωστημένη, από την οποία η κόρη, το κατεξοχήν θύμα, δεν ξέφυγε ποτέ, παρόλη την ηρωική προσπάθεια που έκανε τότε: εκείνες τις μέρες. Ακριβώς εκείνες τις στιγμές που με κοιτά, γελώντας πονηρά, φορώντας τα γυαλιά μου, στη φωτογραφία: το καλοκαίρι του 1999. Τότε που, μεταφράζοντας η ίδια στα γαλλικά τα «Δώδεκα και ένα ψέματά» μου, είχε αποφασίσει να μιλήσει ανοιχτά για την αρρώστια της, γράφοντας ταυτόχρονα και το «Ναι», που τελικά, αν και δεν ήθελα να γίνει έτσι, μου αφιέρωσε. Ελπίζοντας ίσως πως έτσι θα γιατρευτεί κι αυτή· όπως γιατρεύεται και η ηρωίδα της, η Λώρα. Φευ… Τρομερό καλοκαίρι! Πάνε ακριβώς είκοσι χρόνια από τότε· αν είναι δυνατόν…