Δεν είναι μόνο παρελθόν

«Βρε ‘γεια στον νοικοκύρη του

π’ αυτός για το χατήρι του,

ώς τώρα που το ώριζε

μ’ ανθόνερο το πότιζε.

Και νιος το ‘δε και ζήλεψε

και ήλθε και το γύρεψε

από τον νοικοκύρη του

να το ‘χει για στολίδι του».

Οι στίχοι είναι από το «Περιόλι», τον γαμήλιο ύμνο ενός μικρού ακριτικού νησιού της Δωδεκανήσου, της Νισύρου. Τόπος άνυδρος και άγονος, που τα αποσαθρωμένα ηφαιστειακά του πετρώματα με κόπο μεταμορφώθηκαν, ανά τα χρόνια, σε καρπερά κλιμακωτά «βαστάδια» (τάβλες γης) στις βραχώδεις πλαγιές του. Τόπος δύσκολος, σκληρός. Με στερήσεις και ξενιτιά. Τόπος που διαρκώς δοκίμαζε τους ανθρώπους του.

Κοιτάζοντας τη φωτογραφία του νιόπαντρου ζευγαριού στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, συλλογίζομαι πόσο δύσκολη πρέπει να ήταν η ζωή των γυναικών στο νησί. Αυτό που σήμερα φαντάζει στον ξένοιαστο ταξιδιώτη παράδεισος θερινής ραστώνης, θα υπήρξε για πολλούς από τους ανθρώπους του αναπόφευκτο δεσμωτήριο. Η επαφή με τον έξω κόσμο θα ήταν λιγότερο συχνή. Οι εξελίξεις θα έφθαναν στο νησί με καθυστέρηση. Οι αντιλήψεις, γερά εμπεδωμένες στην τοπική κοινωνία, θα μεταβάλλονταν με δυσκολία. Σαφώς, στη φωτογραφία, η νύφη και ο γαμπρός φορούν ευρωπαϊκά ρούχα – μια συνήθεια που εδραιώθηκε στον τόπο κοντά στα τέλη του 19ου αιώνα. Σταδιακά, η παραδοσιακή γαμήλια φορεσιά θα ξεχάστηκε. Πόσο, ωστόσο, θα λησμονήθηκαν οι παραδοσιακοί ρόλοι των ανθρώπων; Εκείνοι που κρατούσαν την κοινωνία δεμένη και λειτουργική; Και πώς ο ρόλος της γυναίκας θα μεταμορφωνόταν όσο το νησί ανοιγόταν στις εξωτερικές επιρροές;

Μέχρι και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, η θέση της «κόρης» ήταν, ξεκάθαρα, μειονεκτική. Η ολοκλήρωση της γυναίκας σφραγιζόταν μονάχα μέσα από τη γαμήλια πράξη. Ο γάμος ήταν, καθαρά, μια υπόθεση υποταγής αλλά και λύτρωσης, όπως όριζαν οι ηθικοί κανόνες της συμβατικής νησιώτικης κοινωνίας. Υποταγή στους άγραφους νόμους του μικρού τόπου, αλλά και λύτρωση από το ανεπιθύμητο και αβέβαιο μέλλον της αγαμίας. Μέσα σε αυτά τα στενά περιθώρια, πού βρισκόταν το δικαίωμα της γυναίκας να εκφράζει την ελεύθερη βούλησή της και να ζει όπως εκείνη ορίζει;

Η δυνατότητα εκλογής συζύγου από τη γυναίκα ήταν ανύπαρκτη και η υπακοή στις παραδόσεις απαραίτητη και κατ’ επιταγήν της μοίρας. Οι ορφανές από πατέρα και όσες δεν είχαν αδερφό έμεναν άγαμες. Στις μεγάλες οικογένειες, με πολλές θυγατέρες, η πρώτη κόρη, η «αμπατή», όριζε την τύχη των επομένων. Εάν δεν παντρευόταν, οι αδερφές της «καταδικάζονταν» σε διά βίου αγαμία. Αλλά και εάν παντρευόταν, οι νεότερες ήταν αναγκασμένες να δουλεύουν για εκείνην. Καθώς όλη η περιουσία (η οποία «περνούσε» από μάνα σε πρωτοκόρη) πήγαινε στην πρωτοκόρη, οι αδερφές της όφειλαν, με υπομονή, να συνδράμουν στη δημιουργία μιας καλής προίκας. Η δεύτερη κόρη, λιγότερο τυχερή, κληρονομούσε τον πατέρα. Οι υπόλοιπες, άκληρες, συνήθως έμεναν άγαμες, στην υπηρεσία των παντρεμένων αδερφών τους.

Η ιστορία που διηγούμαι σας είναι γνωστή. Τη «νισυριά κόρη» την έχουμε συναντήσει σε πολλά μέρη στην Ελλάδα. Η υποταγή στη βούληση μιας πατριαρχικής φιγούρας κι ενός τοπικού αξιακού συστήματος δεν ξενίζει στα αφτιά μας. Το νυφικό σεντόνι, τρόπαιο και ηθικός γνώμονας της αμόλυντης νύφης, το έχουν εκθέσει αμέτρητα χέρια. Την «αξία» της νύφης την έχουν παζαρέψει αμέτρητα στόματα.

Οταν σήμερα οι ειδήσεις ξεχειλίζουν από επαχθείς πράξεις γυναικοκτονιών, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ: πόσο ακλόνητα είναι τα στερεότυπα, πόσο βαθιά ριζωμένα στην ελληνική αντίληψη και πώς μπορούμε να τα αλλάξουμε; Πόσο, αλήθεια, έχουμε αφήσει πίσω μας τη «νισυριά κόρη» και πόσο, ως κοινωνία, πιστεύουμε στην ελευθερία της βούλησης και, εν τέλει, στο δικαίωμα στην επιλογή;

Αναγνωρίζοντας πλήρως τις προσπάθειες χειραφέτησης της γυναίκας και τα βήματα που έχουμε κάνει, σε συλλογικό επίπεδο, προς την ισότητα των φύλων, συνειδητοποιώ πως ο δρόμος είναι όχι μονάχα μακρύς, αλλά και γεμάτος εμπόδια. Πολλά. Και διαφόρων αποχρώσεων. Πώς μπορούμε, άραγε, να συμφιλιώσουμε, αν όχι να αντιπαραθέσουμε, το αναντίρρητο δικαίωμα στην επιλογή με τα διαρκώς επαναλαμβανόμενα – συχνά ασυνειδήτως – στερεότυπα για τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία; Πώς θα γίνει αυτό, όταν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας περνάμε από κόσκινο για το πώς οφείλουμε να συμπεριφερόμαστε;

Πόσες φορές ακούσαμε τη μάνα να συμβουλεύει την κόρη «πρόσεξε πώς ντύνεσαι», «φόρα κάτι θηλυκό», «ποιος θα γυρίσει να σε κοιτάξει έτσι;». Πόσες φορές μάς είπαν ότι οι γυναίκες δεν είναι καλές στην τάδε ή στη δείνα επιστήμη; Πόσες φορές μάς είπαν ότι κάτι δεν είναι για εμάς, γιατί, απλά, δεν είναι «κοριτσίστικο»; Και αν κοιτάξουμε γύρω μας, θα δούμε γυναίκες που, θέλοντας ή μη, αντιμετωπίζουν διλήμματα που καιρό τώρα έπρεπε να είχαμε παραπέμψει στις ελληνικές καλένδες: «πρέπει να παντρευτώ ή δεν πρέπει;», «πρέπει να κάνω παιδιά ή δεν πρέπει;», «κι αν πλησιάζω στα 40, ποιος θα θέλει να με παντρευτεί;», «κι όταν κάνω παιδιά, πρέπει να σταματήσω τη δουλειά μου για να τα μεγαλώσω;».

Κι αναρωτιέμαι, πού κρύβεται το δικαίωμα στην επιλογή; Πόσο ξεκάθαρο και προσιτό είναι και πόσες «νισυριές κόρες» είναι ακόμα εκεί έξω και περιμένουν να τις ανακαλύψουμε;