Χειμωνιάτικο πεζούλι

Τα χέρια του φωτογράφου παγωμένα. Να τράβηξε τρεις ή τέσσερις λήψεις με την Kodak; Τη θυμάμαι τη μηχανή, χρόνια πριν, κλειστή προσεκτικά σε χαρτονένιο ορθογώνιο κουτί στο ντουλάπι. Συνταξιούχος αναμνήσεων. Πάλευε ακόμα. Και με έγχρωμο φιλμ. Δεν φοβόταν τους νεωτερισμούς. Με εντυπωσίαζε ο τρόπος που άνοιγε, σαν το μικρό αποβατικό σκάφος των κόμικς που διαβάζαμε πεινασμένα. Αργότερα ρολά φιλμ έφτασαν στα χέρια μου, σωστές συλλογές διηγημάτων, χωρίς, όμως, καμιά υποσημείωση. Παρουσίες προσώπων κι απουσίες συνάμα. Μαντεύεις στα τυφλά, προσπαθείς να συλλαβίσεις ονόματα. Σπασμένα περιστατικά, κομμάτια αλήθειας.

Χειμώνας γερός. Συνηθισμένος. Εκείνη τη μέρα είχε ήλιο. Το έτος χίλια εννιακόσια εξήντα… Μπορείς από τα πρόσωπα να βάλεις την ακριβή ημερομηνία, λες και γράφεις σχολική έκθεση. Ή σαν να σημειώνεις στο πρωτόκολλο της Κοινότητας. Ας μην είμαστε όμως συνεπείς με τον χρόνο. Κάτι σαν λαθρεπιβάτες καλύτερα, αφήνοντας τη μνήμη σε μια ομίχλη, στη μυθολογία της τυλιγμένη.

Δυτική Μακεδονία. Βορειοδυτικά των Γρεβενών. Μελιδόνστα το παλιακό όνομα, μολογούσαν οι παππούδες. Αυτοί ήξεραν. Θυμόντουσαν τα βάσανα στην Ηπειρο, στο πασαλίκι. Μετά το γνωρίσαμε ως Τσιράκι. Το νυν Αγιος Κοσμάς Γρεβενών. Θέλω να ανοίξω τον Δρανδάκη να δω πώς το περιγράφει και διστάζω. Αφήνω τη φθορά του σήμερα, μια ερημιά σκήτης, να πει τα δικά της. Το καλοκαίρι γυρνάω τους δρόμους, ελάχιστα μονοπάτια δεμένα με σπίτια, ονόματα, περιστατικά. Κατεβαίνω από πάνω τον σκιερό δρόμο. Αριστερά το αλώνι, κρυμμένο. Δέντρα κάνουν κουμάντο τώρα. Τα γκρεμισμένα πατρογονικά παραπέρα. Εκεί βρήκες με τον παππού (σε κοιτάει τώρα από τη φωτογραφία, κουβεντιάζετε) σε κάποιο καλοκαίρι της παιδικής ηλικίας σφαίρες πολυβόλου από τον Εμφύλιο. Ιστορίες από τα χρόνια εκείνα στοίχειωναν κουβέντες, ύφαιναν φόβους για καιρό. Το σπίτι της Ευανθίας έρημο. Νοικοκυριά με τα ίχνη τους σε καρφιά και ρημαγμένα ντουλάπια. Και της γιαγιάς (κρατάει τα γκέμια, με το εγγόνι στην αγκαλιά): ένας σταυρός και η ημερομηνία του κτισίματος, τη δεκαετία του ’20. Εκεί και η ευωδιά της νοσταλγίας, πατάτες τηγανητές στο γκάζι και να ‘ναι Ιούλιος. Το μαγικό κατώι, τα παλιά σεντούκια για μας τα παιδιά πειρασμοί διαρκείας. Οι μεσάντρες με γράμματα, μπουκάλια, τα χρειαζούμενα.

Κόβεις προς τα πάνω και σε λίγο φτάνεις στον Αγιο Αθανάσιο. Του 1750 η παλιά εκκλησιά. Η τωρινή του 1950 κατασκευή. Κάτω από τα παραθύρια της, σ’ αυτό το χειμωνιάτικο πεζούλι φωτογραφίστηκαν. Γλέντια, γάμοι, πανηγύρια. Η κοινότητα εδώ, αυτό το αλώνι της ν’ αλωνίζει τον χρόνο. Μακεδονομάχοι να ανεβαίνουν ζωσμένοι προς τα πάνω. Η γαλλική κατοχή. Το ’40 να χτυπά η καμπάνα για το Τεπελένι. Η αγριότητα του Εμφυλίου, λεπίδι που δεν χωράει σε περισπούδαστες μονογραφίες. Τα περάσαν όλα. Αθόρυβα. Αφωνοι. Και μετά να φεύγουν τα παιδιά της σε Γερμανία, Αμερική. Σήμερα δωδεκάμισι άνθρωποι εδώ το καταχείμωνο, έλεγε ένας θειος. Συγχωρέθηκε τώρα. 12,5: μια γιαγιά δεν αποφάσιζε αν θα μείνει εδώ ή θα πάει Θεσσαλονίκη. Γεμίζει τώρα η «πλατεία», αυτός ο αυλόγυρος του ναού στο Πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Κοσμά πάλι τον Αύγουστο. Εφημερεύουν οι άγιοι στις αγωνίες αυτού του μικρού χωραφιού, ψηφίδι της πατρίδας.

Μέσα στην εκκλησία στα δεξιά του τέμπλου. Η εικόνα του Αϊ-Δημήτρη κι από κάτω η αφιέρωση του Γεωργίου Λάζου. Ο Βράγγας ο περίφημος. Τεχνίτης της πέτρας, έκτισε, και τι δεν έκτισε. Μάστορας σε τόπο καλφάδων. Μικρόσωμος με το βιολί στο χέρι. Χωρατατζής και ευφυέστατος. Εκεί κι ο παππούς, αυτός κάτω από το παραθύρι, έψελνε το Πάσχα και το χαίρονταν. Και το χωριό εκεί όλο στην πλατεία να ακούει τα αηδόνια μαζί με το Ευαγγέλιο της Αναστάσιμης Νύχτας. Πότε γίναν όλα αυτά; Ποιοι ήμασταν εμείς; Κρατάς τώρα το δικό του ψαλτήρι. Βενετία, εκδόσεις του Φοίνικος. Πόσες σταγόνες κεριά. Πόσες γενιές. Βάσανα πόσα.

Το ζώο περήφανο, στολισμένο. Λες κι από αρχαϊκή θυσία. Το υφαντό πάνω του. Ο αργαλειός, οι ρόκες. Τα πρόλαβες και δεν τα έδινες μεγάλη σημασία. Ανορθογραφίες που έπρεπε να σ’ αφήσουν μετεξεταστέο. Από τον Ομηρο το ίδιο εργόχειρο και τώρα σε προθήκες λαογραφικών και στη λήθη.

Χιόνι, μια λευκότητα βγαλμένη από τις διηγήσεις του Σκιαθίτη Γέροντα. Να θάβει, να στολίζει, να σώζει.

Χιόνι και στη Γερμανία. Οι γονείς παρόντες εκεί, απόντες από το πλάνο. Μέσα σε δύσβατους μόχθους. Σε σοφίτες και χυτήρια. Με μεταφραστές και τον καημό του καλοκαιριού στον τόπο τους. Να βρίσκονταν στο πανηγύρι, σε αυτή την πλατεία σε χορικά αρχαία με τις δικιές τους μελωδίες τις ιαματικές. «Εκεί πρωτάκουσα το τραγούδι» γράφει ο Καρούζος και από το δικό σου πηγάδι ανεβάζεις νότες από βιολιά, τρομπέτες, κλαρίνα. Πίνεις από τις κουβέντες τους. Ντόμπρες, κοφτές, άφτιαχτες.

Ενα ασπρόμαυρο χαρτί τόσο δα και φοράει ρόλο άλλο. Τα μικρά μπλοκάκια που είχες βρει επιμελώς φυλαγμένα στο καντήλι. Με ονόματα πολλά. Αγνωστοι σε σένα οι περισσότεροι. Μα δικοί σου. Τα δίπτυχα. Να βγάζουν στο φως ξανά υπάρξεις. Πρόσωπα. Και αυτή η φωτογραφία να προσπαθεί το ίδιο. Να θυμίσει σε μας, όχι στον φακό που αντικρίζουν, τη φλόγα τους.