«Η Αθήνα έγινε πόλη των κρεβατιών»

Ο Αριστείδης Αντωνάς ξεκίνησε με σπουδές Βιολογίας στην Αθήνα αλλά τις εγκατέλειψε για την Αρχιτεκτονική στο Μετσόβιο. Μετά στο Παρίσι για διδακτορικό στη Φιλοσοφία και επαφές με τον Ζακ Ντεριντά. Τα δοκίμιά του, τα θεατρικά του έργα και τα πεζογραφήματά του συνοδεύουν τα αρχιτεκτονικά του οράματα. Ενώ οι ώρες πανεπιστημιακής διδασκαλίας του στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στο Φράι του Βερολίνου και στην περίφημη σχολή αρχιτεκτονικής Μπάρτλετ του Λονδίνου καταγράφουν ένα δρομολόγιο μετακινήσεων μέσα στην ευρωπαϊκή σύγχρονη πραγματικότητα που ο ίδιος προσπαθεί να την κατανοήσει και να τη σχεδιάσει με τα δικά του μεικτά εργαλεία γραφής και κατασκευής.

«Είναι μέρος και της δουλειάς μου να αποφεύγω να χαρακτηριστώ κάπως. Με ενδιέφερε πάντα αυτό που δεν μεταφράζεται. Ενώ ασχολούμαι με συγκεκριμενα πράγματα, δηλαδή με λογοτεχνία, με αρχιτεκτονική, εγώ δεν είμαι ούτε λογοτέχνης ούτε αρχιτέκτονας. Από μικρός μου άρεσαν άνθρωποι όπως ο Κοκτό. Ή ο Κλοσόφσκι (ζωγράφος και θεωρητικός) που τον θαύμαζε πολύ ο Φουκό. Τώρα η καλλιτέχνις Χίτο Στάγιερλ είναι ένα από τα πρόσωπα με τα οποία αισθάνομαι οικειότητα. Εχει να κάνει με το ότι με ενδιαφέρει να προσδιοριστεί κάτι από αυτό που κάνεις παρά από αυτό που είσαι. Δεν αισθάνομαι να είμαι κάτι, ενώ ξέρω τι κάνω».

Η ΠΡΩΤΗ ΑΜΗΧΑΝΙΑ. Πώς λοιπόν προσδιορίζει την τωρινή στιγμή στην πορεία του; «Δοκιμάζω διάφορα είδη γραφής. Δεν είναι μόνο το να γράφω, ο τρόπος που αναπτύσσεις ένα ιδίωμα, ένα είδος απεύθυνσης που να μείνει εκκρεμές για λίγο, να δημιουργήσει απορία σε αυτόν που το βλέπει. Με ενδιαφέρει η πρώτη στιγμή μιας αμηχανίας, μιας δυσκολίας. Να νομίζεις ότι κατάλαβες αλλά να έχεις μείνει απέξω και να προσπαθείς να μπεις σε αυτό. Αν κάποιος το εξετάσει προσεκτικά θα δει ότι είναι ένας πυρήνας που παράγει αυτήν την πολυπλοκότητα. Υπάρχει από τη μία αυτή η απροσδιοριστία κατάταξής μου για την οποία έχω προσπαθήσει πολύ για να είμαι έξω από το σπίτι. Αυτή η ανοικειότητα με ενδιαφέρει. Για παράδειγμα στο έργο μου “No wall house” δείχνω ένα σπίτι που έχει μόνο οθόνες αντί για τοίχους. Εχουν πάντα αναφορά τα έργα μου στο σπίτι, αλλά το σπίτι είναι πάντα “δηλητηριασμένο”».

Το σπίτι δηλαδή φέρει βιώματα πολιτισμικά που το δηλητηριάζουν; «Υπάρχει δηλητήριο στο ίδιο το σπίτι και προσπαθώ να το σώσω φέρνοντας άλλα δηλητήρια. Νομίζω ότι είναι από τις πιο ενδιαφερουσες έννοιες στην ιστορία του μοντέρνου, η έννοια της ανοικειότητας . Φρόιντ, Χάιντεγκερ, Ντεριντά δούλεψαν πολύ με αυτήν. Είναι σαν το σπίτι να καλλιεργεί ένα είδος προβλήματος για αυτόν που μένει μέσα. Οπότε ο ίδιος ο άνθρωπος που ζει στον πλανήτη είναι ανοίκεια περίπτωση. Αγαπώ πολύ τον Καρτέσιο. Τον λόγο του “Περί μεθόδου”, ενώ θεωρείται πολύ συντηρητικός, τον διαβάζω γιατί ήδη εκεί βλέπεις αυτό το πρόβλημα. Σαν να προετοιμάζει όλον τον δυτικό πολιτισμό για ένα πρόβλημα διαβίωσης μέσα στον πλανήτη. Ενα πρόβλημα διαμονής. Λέει ότι υπάρχει περισσότερη πιθανότητα να βγει ένας χαμένος περιπατητής από το δάσος ακολουθώντας σταθερή πορεία παρά να κάνει ό,τι του έρχεται. Ολος ο δυτικός πολιτισμός νομίζω ότι βρίσκεται σε μια ελπίδα εξόδου από ό,τι ίσως έχει καταλάβει βάζοντας κάποιες αρχές».

Στον χώρο της συνάντησής μας, οι θαμώνες απολαμβάνουν τον χειμωνιάτικο ήλιο του μεσημεριού που εισβάλλει από τη μεγάλη τζαμαρία του καταστήματος. Η τζαζ μουσική ακούγεται δυνατά, το άρωμα του καφέ είναι εξίσου έντονο και διεγείρει τους παρόντες σε αδιάκοπη συζήτηση. Με φωνή χαμηλή ο συνομιλητής αποκαλύπτει σε μικρές δόσεις τον νέο του προβληματισμό. Αυτόν που στα όρια θεωρίας, εκφοράς λόγου και αρχιτεκτονικής απόδοσης έχει ήδη σχηματοποιηθεί μέσα του ως ισχυρή άποψη.

ΑΔΕΙΑ ΚΕΛΥΦΗ. «Στην Αγγλία, δουλεύω τώρα ένα πρότζεκτ που λέγεται “Πόλη των κρεβατιών”. Είναι μια προσπάθεια να ξαναδώ την Αθήνα σαν μια εικόνα που μεταμορφώνεται κυρίως από τον τρόπο που μπορούμε να σκεφτούμε το άδειο κέντρο της. Πολλά είναι άδεια κελύφη. Σίγουρα υπάρχει μια τάση αυτό το άδειο απόθεμα της πόλης να μεταμορφωθεί σε κάτι, αφού δεν μπόρεσε να γίνει ένας εξευγενισμός. Δεν υπάρχει επενδυτικό ενδιαφέρον άλωσης του κέντρου, γιατί δεν μπορείς να πάρεις μία ολόκληρη πολυκατοικία, όμως μπορείς να κάνεις ένα ένα τα διαμερίσματα. Είναι ένας μηχανισμός όμως σαν το Αirbnb που μετατρέπει την πόλη σε ένα είδος αόρατου διογκωμένου ξενοδοχείου χωρίς να βάζει χρήματα η ίδια η μικρο-εφαρμογή. Δεν έχει συνέπειες μόνο στο τουριστικό κομμάτι της πόλης, αλλάζει την ίδια την πόλη. Από εκεί που η πόλη λειτουργούσε στο επίπεδο του διαμερίσματος, τώρα λειτουργεί στο επίπεδο του κρεβατιού. Επομένως όχι μόνο ο τουρίστας, αλλά σιγά σιγά και ο κάτοικος θα μπορεί να βολεύεται σε ένα κρεβάτι, ο ίδιος θα μπορεί να παραχωρεί το μισό του σπίτι. Υπάρχει μεγάλη τάση να μετασχηματιστούν οι χώροι των βιοτεχνιών, τα άδεια διαμερίσματα και να μετατραπούν σε κρεβάτια. Ενώ οι χώροι των ισογείων να μετατραπούν σε κοινούς χώρους εργασίας. Η πόλη αρχίζει λοιπόν από σύνθετος μηχανισμός να απλουστεύεται. Το φαντασιακό της διαμονής είναι ένα Αirbnb μαζί με το νέο φαντασιακό ενός κοινού χώρου εργασίας. Μοιάζει αυτά τα δύο να υποκαθιστούν αυτά που παλιά τα λέγαμε ζώνη κατοικίας και ζώνη εργασίας. Ταυτόχρονα μία σκέψη μου κινείται γύρω από τα εσωτερικά δηλητήρια του σπιτιού που λέγαμε. Ιδιαίτερα στο ελληνικό σπίτι, που χαρακτηρίζεται πολύ από την οικογένεια, θεωρώ ότι αν πας με μικροσκόπιο να δεις τι συμβαίνει μέσα σε αυτό, βλέπεις ότι έγινε και ένα είδος πολέμου ανάμεσα στο κρεβάτι και το τραπέζι.
Το τραπέζι έχασε σε αυτόν τον πόλεμο μέσα στην κατοικία. Δεν εννοώ τραπέζι συνεύρεσης για φαγητό, αλλά τον πάγκο εργασίας. Αυτός ο πάγκος ανήκει στην περιοχή του κρεβατιού για εμένα. Ονομάζω κρεβάτι κάτι που εκφράζει την εξής συνάρτηση: την απόσυρση στον τελευταίο χώρο ιδιωτικότητας, που όμως σε ανοίγει μόνιμα μπροστά στο Διαδίκτυο, στην υποδομή. Αρα σε μία κατοίκηση της υποδομής από το κρεβάτι. Αυτό είναι το πιο οικείο και το πιο απρόσωπο μαζί, το πιο αποσυρμένο και το πιο δημόσιο. Εκεί στο κρεβάτι γίνεται η διάχυση του νέου κοινωνικού. Οπότε η “Πόλη των κρεβατιών” είναι μία προσπάθεια να σκεφτούμε τι σημαίνει αυτή η αλλαγή στο φαντασιακό. Οπωσδήποτε έχει συμβάλει αυτή η εφαρμογή τύπου διαμοίρασης ύπνου και χώρου εργασίας. Ερχονται με μια ορμή μεγαλύτερη από αυτή που βλέπουμε στην πόλη». Βρισκόμαστε στο Παγκράτι. Σε μια περιοχή προσφιλή τελευταία στους νεαρούς περαστικούς από την πόλη των κοινωνικών και οικονομικών μεταβολών. Πολλοί νέοι άνθρωποι που το ντύσιμό τους δείχνει την προέλευσή τους από το εξωτερικό, εκείνη την ώρα κυκλοφορούν μπροστά μας σε ένα νωχελικό πέρα – δώθε στην περιοχή που ακόμη φέρει χαρακτηριστικά αθηναϊκής γειτονιάς. Απέναντί μου ο οξυδερκής παρατηρητής επισημαίνει πως η δουλειά σε τέτοιους χώρους εργασίας υποκαθιστά και το καθιστικό του σπιτιού. Μειώνει λοιπόν και τον χώρο στα ιδιωτικά διαμερίσματα. Μπορείς να μοιραστείς χώρους, επομένως μπορείς να ζήσεις σε λιγότερα τετραγωνικά. «Η κριτική αυτή υπήρχε από τη δεκαετία του ’30 και περιέργως το ψάχνει σήμερα ο καπιταλισμός. Μειώνει τα τετραγωνικά της κατοικίας, καταργεί την έννοια του καθιστικού σαν χρήσιμου χώρου που είχε οργανωθεί και γύρω από την τηλεόραση. Ο καθένας έχει την οθόνη του, η οθόνη οδηγεί στο κρεβάτι».

APPLICATIONS. Με αυτήν την έννοια όμως αλώνεται το κρεβάτι ως προσωπικός, ερωτικός χώρος. «Σίγουρα τον αλλάζει. Η στιγμή που μοιράζεσαι την οθόνη υποκαθιστά την ανάγνωση. Εχει κάτι θλιβερό, κάτι ανοίκειο, αυτό. Αντί να έχεις δίπλα σου βιβλία έχεις το kindle και συμπιέζεις τον όγκο των σελίδων. Μέσα στην αλλαγή αυτή του φαντασιακού υπάρχει τρόπος να δουλέψεις, από το να κάνεις μία απλή καταγγελία του καπιταλισμού. Βλέπω μία αλλαγή υποδομής. Το κράτος δεν έχει σκεφτεί να το οργανώσει μέσα από μικρο-εφαρμογές στον τρόπο που διαχειρίζεται το ρεύμα, το νερό… Ο κόσμος των applications δεν πρέπει να είναι μόνο ιδιωτικός. Οι μεγάλες υποδομές πρέπει να βρίσκονται σε κρατικές applications. Το θέμα είναι ο τρόπος οργάνωσης μιας παγκόσμιας σκέψης στο πώς λειτουργεί η δομή των μικρο-εφαρμογών, ώστε να κερδίζουν όλοι. Οχι μόνο οι μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες. Αλλωστε το φαντασιακό έχει ήδη αλωθεί. Δεν μπορείς να γυρίσεις πίσω, στη νοσταλγική ενατένιση του παρελθόντος. Είναι σαν να είσαι πολύ μεγάλος πια και να μην μπορείς να φανταστείς παρά μία επιστροφή. Η ιστορία είναι πάντα στο παρόν, κατά τον συλλογισμό του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Επομένως πρέπει να δεις τη δυναμική που σου δίνει το παρελθόν στο να μετατρέψεις την ενέργεια σε κάτι ενδιαφέρον».