Δύο αιώνες μετά το ιστορικό ταξίδι του HMS Beagle, τα αυθεντικά δείγματα που συνέλεξε ο Κάρολος Δαρβίνος εξακολουθούν να προσφέρουν νέα γνώση – αυτή τη φορά χωρίς καν να χρειαστεί να ανοιχτούν τα βάζα που τα προστατεύουν. Επιστήμονες κατάφεραν να αναλύσουν με ασφάλεια το περιεχόμενο δεκάδων ιστορικών δοχείων στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Λονδίνου, χρησιμοποιώντας μια μη επεμβατική τεχνολογία λέιζερ.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό ACS Omega, εξέτασε 46 δείγματα ζώων – από θηλαστικά και ερπετά έως ψάρια, μέδουσες και γαρίδες – τα οποία συλλέχθηκαν κατά την περίοδο 1831–1836, όταν ο Δαρβίνος ταξίδευε στα Γκαλαπάγκος και σε άλλες περιοχές. Πολλά από αυτά τα δείγματα φυλάσσονται ακόμη στα αρχικά τους βάζα, σφραγισμένα εδώ και περίπου 200 χρόνια.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από συνεργασία του Science and Technology Facilities Council, του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας και της Agilent Technologies. Το ζητούμενο ήταν να προσδιοριστεί η χημική σύσταση των υγρών συντήρησης χωρίς να ανοιχτούν τα δοχεία – μια διαδικασία που μέχρι σήμερα θεωρούνταν σχεδόν αδύνατη χωρίς ρίσκο.
Το κλειδί της επιτυχίας ήταν η τεχνική Spatially Offset Raman Spectroscopy (SORS), μια φορητή μέθοδος φασματοσκοπίας λέιζερ που επιτρέπει την «ανάγνωση» του χημικού περιεχομένου μέσα από γυαλί ή πλαστικό. Η τεχνολογία αυτή, που αναπτύχθηκε αρχικά στο Κεντρικό Εργαστήριο Λέιζερ του STFC και χρησιμοποιείται σήμερα ακόμη και σε σαρωτές αεροδρομίων, αναλύει τις μεταβολές στο μήκος κύματος του φωτός καθώς αυτό ανακλάται από το περιεχόμενο του δοχείου.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: οι επιστήμονες κατάφεραν να ταυτοποιήσουν πλήρως τα υγρά συντήρησης στο 80% των δειγμάτων, ενώ σε ακόμη 15% υπήρξε μερική ταυτοποίηση. Παράλληλα, εντόπισαν τον τύπο των δοχείων (γυάλινα ή πλαστικά), προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για την εξέλιξη των μεθόδων αποθήκευσης μέσα στον χρόνο. Διαπιστώθηκε επίσης ότι οι πρακτικές συντήρησης διέφεραν ανάλογα με το είδος: θηλαστικά και ερπετά συντηρούνταν συνήθως με φορμαλίνη και αιθανόλη, ενώ τα ασπόνδυλα με πιο σύνθετα διαλύματα.
Όπως τονίζουν οι ερευνητές, το όφελος δεν είναι μόνο επιστημονικό αλλά και πρακτικό. Σε μουσεία ανά τον κόσμο φυλάσσονται πάνω από 100 εκατομμύρια δείγματα σε υγρή μορφή. Η δυνατότητα μη επεμβατικής ανάλυσης επιτρέπει στους επιμελητές να παρακολουθούν την κατάσταση των συλλογών, να εντοπίζουν εγκαίρως προβλήματα αλλοίωσης και να παρεμβαίνουν χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο ανεκτίμητα ιστορικά τεκμήρια.
Η νέα αυτή προσέγγιση σηματοδοτεί ένα ακόμη βήμα στη μεταμόρφωση της μελέτης της φυσικής ιστορίας: τα δείγματα του παρελθόντος μπορούν πλέον να «μιλήσουν» ξανά, χωρίς να διαταραχθεί η σιωπηλή τους ισορροπία μέσα στα βάζα του χρόνου.
