[Επιφυλλίδες] Κέντρο χωρίς κεντρί

Ασχημα παιχνίδια παίζει η πραγματικότητα σε αυτό που αποκαλείται πολιτικό κέντρο ή κεντρώος χώρος. Πρώτον, λοιδορεί την ίδια την ονομασία του: το απωθεί στο περιθώριο της πολιτικής ζωής, κάνοντάς το αντί για κέντρο απόκεντρο. Δεύτερον, ενώ το κέντρο θεωρείται κάτι σταθερό, ένα σημείο που ελκύει τα γύρω του, το συγκεκριμένο κέντρο είναι η πιο ασταθής περιοχή του πολιτικού φάσματος και εκείνη όπου αναπτύσσονται οι περισσότερες κεντρόφυγες τάσεις. Και τρίτον, ενώ αυτό που με πολιτικούς όρους λέγεται κεντρώος χώρος θα έπρεπε λογικά να αντιστοιχεί σε αυτό που με κοινωνικούς όρους λέγεται μεσαία τάξη, τέτοια αντιστοιχία δεν υπάρχει: το μεγαλύτερο μέρος της μεσαίας τάξης κινείται προς τους εξωτερικούς (αν και όχι τους εξώτατους) πόλους του κομματικού τοπίου.

Δεν είναι σημερινό αυτό το φαινόμενο, ούτε αποκλειστικά ελληνικό. Η θεαματική και ιστορικά φορτισμένη περίπτωση της Ενωσης Κέντρου τη δεκαετία του 1960 μας κάνει να ξεχνάμε ότι είναι σχετικά σπάνιο να κυριαρχεί το καθαυτό Κέντρο στην πολιτική γεωγραφία. Και, αντίθετα με μια παγιωμένη αντίληψη, δεν ευθύνεται πάντοτε η πόλωση για την εκλογική συρρίκνωση ή καθήλωση των κεντρώων κομμάτων. Η κοινοβουλευτική ιστορία της μεταπολεμικής Ευρώπης δείχνει μάλιστα ότι ο κεντρώος χώρος στένευε ολοένα στο μέτρο που η Δεξιά και η μη κομμουνιστική Αριστερά συνέκλιναν ενσωματώνοντας η μια θέσεις της άλλης. Σήμερα τα περισσότερα δεξιά κόμματα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αν αφεθούν στην άκρη (περιγραφικά, ελπίζω σύντομα και πραγματικά) εκείνα της ομάδας Βίσεγκραντ, είναι «κεντροδεξιά» και τα περισσότερα αριστερά είναι «κεντροαριστερά», όπως λέμε εδώ. Στην ξένη ορολογία υπάρχει η διάκριση σε δεξιούς φιλελεύθερους και αριστερούς φιλελεύθερους, που είναι πιο ακριβής και ουσιαστική.    

Στις συνθήκες αυτές η αξιοπρεπής επιβίωση των «κεντρώων» κομμάτων, δηλαδή η δυνατότητά τους να παίζουν σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα, εξαρτάται κατ’αρχάς από τον εξορθολογισμό των φιλοδοξιών τους: από τη συνειδητοποίηση ότι δεν μπορούν να προσελκύσουν τις μεγάλες μάζες και πρέπει να στηριχτούν σε μικρότερα υποσύνολα του πληθυσμού, σε ομάδες που έχουν χαρακτήρα ανερχόμενων, δυναμικών, δημιουργικών, αλλά οργανωτικά διεσπαρμένων και πολιτικά αδέσποτων ελίτ. Αυτές οι κοινωνικές ομάδες είναι καταδικασμένες να απογοητεύονται μόνιμα από τα μεγάλα κόμματα, τόσο τα «κεντροδεξιά» όσο και τα «κεντροαριστερά», αν μη τι άλλο επειδή η δομική πολυσυλλεκτικότητα και των δύο τα κάνει δυσκίνητα και δύστοκα όταν καλούνται να επιλύσουν επείγοντα και σύνθετα προβλήματα. Σε μια τέτοια συγκυρία ένα αρκετά ισχυρό «κεντρώο» κόμμα θα μπορούσε να πιέσει προς «δεξιές» ή προς «αριστερές» λύσεις, ανάλογα με τον χαρακτήρα του, την ιεράρχηση δηλαδή των κοινωνικών και ιδεολογικών ευαισθησιών του.

Αυτό σημαίνει ότι η τακτική ενός τέτοιου κόμματος θα πρέπει να προσανατολίζεται προς την κυβερνητική σύμπραξη με ένα «κεντροαριστερό» ή ένα «κεντροδεξιό» κόμμα, ανάλογα με τις προτεραιότητες που επιβάλλει η συγκυρία και βεβαίως τον συσχετισμό δυνάμεων. Δεν είναι ιδεολογικός χαμαιλεοντισμός αυτό. Απεναντίας, όσο πιο ξεκάθαρο ιδεολογικό στίγμα έχει ένα τέτοιο «κεντρώο» κόμμα τόσο ευκολότερα θα μπορεί να συμμαχήσει με ένα από τα κόμματα που το περιστοιχίζουν χωρίς να κινδυνεύσει από αφομοίωση ή διάσπαση. Αλλά πρέπει φυσικά να έχει αποφασίσει από πριν ποια είναι η ιδεολογική ταυτότητά του.

Εδώ σκοντάφτουν τα κόμματα και οι κινήσεις του ρευστού χώρου ανάμεσα στη ΝΔ και τον ΣΥΡΙΖΑ. Ειδικά Το Ποτάμι, θέλοντας ως νέο κόμμα να αποφύγει τους φθαρμένους και άλλωστε καπαρωμένους όρους Κεντροδεξιά, Κεντροαριστερά, σοσιαλδημοκρατία και προσβλέποντας σε μια ανέφικτη πολυσυλλεκτικότητα, εφηύρε για τον εαυτό του τον παράδοξο προσδιορισμό «ριζοσπαστικό Κέντρο», που όμως επέτεινε τη σύγχυση στις γραμμές του και ευνόησε, μετά και την αλλαγή ηγεσίας στη ΝΔ, τη δεξιά πτέρυγά του. Το κόμμα αυτό θα μπορούσε να βρει διέξοδο στο δίλημμα και στίγμα για το καινούργιο που θέλει να εκφράσει αν αυτοπροσδιοριζόταν όπως υπαγορεύει η καρδιά του ιδρυτή του, αλλά (τώρα περισσότερο από πριν) και ο πολιτικός ρεαλισμός: ως κόμμα της φιλελεύθερης Αριστεράς.