[Επιφυλλίδες] Τα πάθη του Σωκράτη

Η πρόσφατη ανακάλυψη, στη λίμνη Τουρκάνα της Κένυας, πολλών ανθρώπινων σκελετών σε κατάσταση που υποδηλώνει μια φονική σύρραξη πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια θα πρέπει να τάραξε τους ορθόδοξους μαρξιστές, τους αναρχικούς και τους ποικίλους επιγόνους των ελευθεριακών κινημάτων της δεκαετίας του 1960. Μήπως λοιπόν η ρίζα της πολεμικής βίας δεν είναι η εξουσία και οι ταξικές ανισότητες (αφού θα ήταν αστείο να μιλήσει κανείς για τάξεις στη μεσολιθική εποχή); Μήπως το Κακό δεν είναι τελικά μια διαστροφή που γεννάει ο πολιτισμός με τις ιεραρχίες, τους περιορισμούς και τις απαγορεύσεις του, μια εκτροπή από την κανονική κατάσταση του ανθρώπου, όπως την όριζαν οι σχέσεις ισότητας, ελευθερίας και αλληλεγγύης των αρχέγονων κοινοτήτων;

Τέτοια αξιώματα αριστερών ρευμάτων σκέψης είναι στην πραγματικότητα μια διαθλασμένη μορφή της χριστιανικής θεολογίας. Ο άνθρωπος νοείται και εδώ διαχωρισμένος από το ζωικό βασίλειο, πλασμένος κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση όχι βέβαια ενός υπερβατικού Θεού αλλά ενός άλλου θεού, του ερμηνευτικού ετσιθελισμού εκείνων που είτε νοσταλγούν μια υποτιθέμενη χαμένη αθωότητα της ανθρωπότητας είτε απορρίπτουν την έννοια της ανθρώπινης φύσης. Oσοι όμως δεν πιστεύουν ότι υπάρχει τέτοιο εξελικτικό χάσμα βρίσκουν λογικό να έχουμε κληρονομήσει αρκετά στοιχεία συμπεριφοράς, όχι πάντοτε ευχάριστα, από τους προανθρώπινους προγόνους μας. Οι χιμπαντζήδες, οι πλησιέστεροι συγγενείς μας, θεωρούνταν κάποτε άκακα, ειρηνικά, αν και λίγο σκανδαλιάρικα πλάσματα, που ζούσαν αμέριμνα και «δημοκρατικά» στο γενναιόδωρο περιβάλλον τους. Eχει όμως αποδειχθεί στο μεταξύ ότι δεν είναι τόσο συμπαθητικοί, ότι χωρίς εμφανή λόγο εξαπολύουν επιδρομές σε άλλες κοινότητες χιμπαντζήδων και σκοτώνουν με σαδιστικό, θα έλεγε κανείς, ζήλο.

Η ανίχνευση ενός ζωικού υπόβαθρού μας που δεν περιορίζεται σε σωματικά γνωρίσματα αλλά αφορά και τη συμπεριφορά δικαιώνει ώς έναν βαθμό την απαισιοδοξία των συντηρητικών στοχαστών για την ανθρώπινη φύση, σε σχέση με τις αισιόδοξες παραδοχές του Διαφωτισμού. Αλλά καθόλου δεν δικαιώνει τον κοινωνικό δαρβινισμό του ρατσισμού από τη μια, του ακραίου νεοφιλελευθερισμού από την άλλη, που ο ένας τον θέλει να εφαρμόζεται στις σχέσεις μεταξύ φυλών, ο άλλος στη λειτουργία μιας κοινωνίας. Η φύση των ανθρώπινων κοινωνιών δεν είναι η φύση των ατόμων που τις αποτελούν. Είναι αλήθεια ότι ένας πολιτισμός που απαρνείται το αρχέγονο στοιχείο στον άνθρωπο οδηγείται σε εκφυλισμό (σε αυτό είχε δίκιο ο Νίτσε), αλλά εξίσου αλήθεια είναι ότι ένας πολιτισμός που το αποθεώνει τρώει τις σάρκες του.

Αν είναι σημαντικό να γνωρίζεις καλά τον αντίπαλό σου, είναι ακόμη σημαντικότερο όταν αυτός βρίσκεται μέσα σου. Εδώ εδράζεται η πεζή, αλλά ζωτική σοφία της δημοκρατίας. Η δημοκρατία είναι ένα δύσπιστο πολίτευμα. Δεν πιστεύει στη φυσική καλοσύνη των ανθρώπων, είτε άρχοντες είναι είτε αρχόμενοι. Δέχεται ότι τα εγωιστικά ένστικτά τους δεν είναι ούτε δυνατό ούτε σκόπιμο να εξαλειφθούν, μπορούν όμως να εξισορροπηθούν αμοιβαία μέσω ρυθμίσεων (θεσμών) που δεν αναγνωρίζουν σε κανέναν φορέα τους περισσότερα δικαιώματα από ό,τι σε έναν άλλο. Μια τέτοια δυναμική ισορροπία οικοδομεί δημιουργικούς πολιτισμούς: στρέφει τον εγωισμό προς τα έσω, προς την αυτογνωσία και την ανάπτυξη μιας δραστήριας ατομικής συνείδησης που κατανοεί ωστόσο την ανάγκη σύνθεσης με την ατομικότητα των άλλων. Oταν αυτή η θεσμική ισορροπία διαταράσσεται, η δημοκρατία κινδυνεύει. Και επειδή διαταράσσεται αρκετά εύκολα, η δημοκρατία είναι και ευπαθές πολίτευμα.

Μια μέρα, εκεί που ο Σωκράτης διαλεγόταν στην αγορά με φίλους και περαστικούς, πετάχτηκε κάποιος Ζώπυρος και του είπε πως το σουλούπι του πρόδινε ότι ήταν ένας άνθρωπος με χυδαία πάθη. Οι φίλοι του Σωκράτη έβαλαν τα γέλια γι’ αυτή την εξωφρενικά λανθασμένη διάγνωση του «φυσιογνωμιστή» και ετοιμάστηκαν να τον καρπαζώσουν. Ο Σωκράτης όμως του έδωσε δίκιο. Είπε ότι έτσι ήταν πράγματι, αλλά μάθαινε με την άσκηση να ελέγχει τα πάθη του.

Αυτό, περισσότερο και από ένα μάθημα σωκρατικής αρετής, ήταν ένα μάθημα στη φιλοσοφία της δημοκρατίας.