[Νύγδην] Ζενίθ και ναδίρ

Τον Δημήτρη Ποταμιάνο, που έφυγε από τη ζωή την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, οι φοιτητές του στο Πάντειο θα τον θυμούνται ως έναν μοντέρνο και επιδραστικό δάσκαλο, οι πιστοί θεατές των γαστρονομικών εκπομπών του στην τηλεόραση ως έναν καλλιτέχνη μάγειρο και οι φίλοι του ως έναν σεμνό, ήπιων τόνων, σπάνιας καλλιέργειας και πάντα κομψοντυμένο (χωρίς όμως ίχνος επίδειξης) ευπατρίδη. Αλλά στη λογοτεχνία μας πρέπει να μείνει κυρίως για το opus magnum του, το μυθιστόρημα «Χωρικά ύδατα», που εκδόθηκε το 1995 και, μολονότι μοιάζει σήμερα ξεχασμένο, είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα που έδωσε η ελληνική πεζογραφία από τη Μεταπολίτευση και δώθε.

Το μυθιστόρημα αυτό αφηγείται, με πολλές αποχρώσεις του ύφους και της διάθεσης, το έπος μιας εφοπλιστικής οικογένειας (που απηχεί την οικογένεια του συγγραφέα) από τα χρόνια του Μεσοπολέμου ώς τα χρόνια της χούντας. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Γεράσιμος Σολδάτος, ένας «καραγατσικός» χαρακτήρας, πληθωρικός, εκρηκτικός, δαιμόνιος, άξεστος αλλά και φιλότιμος, υπολογιστής αλλά και αισθηματίας. Η άνοδος και η πτώση του, όπως την εξιστορεί ο Ποταμιάνος, δεν είναι απλώς ένα χρονικό αλλά μια βαθιά ανατομία του ελληνικού «λούμπεν καπιταλισμού», της ψυχολογίας, της κουλτούρας και των μεθόδων των αρχιμαστόρων του. Από αυτή την άποψη είναι ένα μυθιστόρημα μοναδικό στην ελληνική λογοτεχνία. Και παρότι ακολουθεί γενικά το κλασικό σχήμα της οικογενειακής σάγκα, η γραφή του έχει αφομοιώσει τις κατακτήσεις της νεωτερικής λογοτεχνίας, έτσι ώστε διαβάζουμε ένα κείμενο που, αν και «στρωτό», κινείται σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα. Ισως τα «Χωρικά ύδατα» να είχαν βρει θέση στον Κανόνα της νεότερης πεζογραφίας μας αν ο Ποταμιάνος δεν παραήταν ευπρεπής και ειλικρινής για να συμμετέχει στα αλισβερίσια των λογοτεχνικών μας κύκλων.

Τι συμβαίνει με τη λογοτεχνία μας; Διάβασα καμιά εικοσαριά ελληνικά μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων από την καθιερωμένα καταιγιστική παραγωγή του φθινοπώρου (μια εντατικοποίηση του εκδοτικού ανταγωνισμού ανόητη κατά τη γνώμη μου, γιατί καταβυθίζει βιβλία που θα είχαν καλύτερη τύχη σε άλλη περίοδο του έτους). Με δύο ή δυόμισι εξαιρέσεις, η εικόνα ήταν αποκαρδιωτική. Ασφυκτικός μινιμαλισμός ή, από την άλλη, φιλόδοξα θέματα υποταγμένα σ’ ένα υπερδιογκωμένο συγγραφικό εγώ, ατροφική σκέψη, ομφαλοσκοπία και κυριαρχία ενός ιδιωτισμού γεμάτου ναρκισσιστική αυτολύπηση, ρετρό θεματολογία και αισθητική χωρίς έστω κάτι σαν απόπειρα αναστοχασμού και ανασηματοδότησης της ιστορικής εμπειρίας, κακοχωνεμένος μοντερνισμός (ναι, ακόμη!) και ειδικά στην πραγμάτευση της ελληνικής κρίσης διδακτισμός στηριγμένος σε αφελείς σχηματοποιήσεις χαρακτήρων και σχέσεων. Και δεν μιλώ για λογοτεχνικά μειράκια, αλλά για συγγραφείς με αρκετά βιβλία πίσω τους. Αφήνω δε τις συνεχείς, αφόρητα μονότονες αυτοεπαναλήψεις συγγραφέων από το ένα βιβλίο τους στο άλλο.  

Αλλά το χειρότερο (γιατί, όσο παράξενο και αν φανεί έπειτα από όλα αυτά, υπάρχει και χειρότερο) είναι η γραφή αυτών των βιβλίων. Στερημένη από εκφραστικές αναζητήσεις και επινοήσεις, άχαρη, υδαρής, καταθλιπτική έως κατατονική, με μια λέξη απωθητική. Ενας ψυχολόγος ή ένας κοινωνιολόγος θα μπορούσε ενδεχομένως να τη δει ως σύμπτωμα της πραγματικής διάθεσης της ελληνικής κοινωνίας στα χρόνια της κρίσης (και όχι της εντύπωσης που δίνουν σπασμωδικές διαδηλώσεις και μετεκλογικοί πανηγυρισμοί). Ισως να είναι έτσι. Αλλά για το λογοτεχνικό αποτέλεσμα, αυτό σημαίνει καταστροφή. Δεν αποδίδεις το αίσθημα της αμηχανίας με αμήχανες σελίδες ή της κατάθλιψης με καταθλιπτικές σελίδες. Και υπάρχει κάποια διαφορά ανάμεσα στο να γράφεις απελπισμένα και το να γράφεις απελπιστικά.