[Επιφυλλίδες] Η δεύτερη απαγωγή της Ευρώπης

Η λαϊκή δυσφορία είναι κάτι πολύ σοβαρότερο από όσο το κάνει να φαίνεται η δημοσιογραφική πολυχρησία του όρου. Σε αντίθεση με τη λαϊκή αγανάκτηση ή τη λαϊκή οργή, που έχουν συνήθως σαφείς και μονοσήμαντες αιτίες, γι’ αυτό μπορούν να εκτονωθούν σχετικά εύκολα, καταρχήν, με υποχωρήσεις και παραχωρήσεις, η λαϊκή δυσφορία έχει πολλές, διακλαδισμένες, δυσεντόπιστες πηγές και, όπως το τσουνάμι στην ανοιχτή θάλασσα, είναι σχεδόν αόρατη πριν πυργωθεί και ξεσπάσει σαρωτικά. Ο δικός μας Δεκέμβρης του 2008, για παράδειγμα, δεν εξέπληξε μόνο για το μέγεθος της βίας αλλά (κάτι που παρασιωπάται έκτοτε) και για την ευρεία αποδοχή της σε μια κοινωνία που φαινόταν επαναπαυμένη στην πλαστή ευημερία της.

Σήμερα, σε όλη την Ευρώπη, η λαϊκή δυσφορία διογκώνεται καθημερινά και έχει περάσει προ πολλού το κατώφλι της βουβής έντασης, ανατρέποντας ή κλονίζοντας τις πολιτικές ισορροπίες σχεδόν παντού, ακόμη και στην ευδαίμονα, αγέρωχη Γερμανία. Μπορεί ο άμεσος τροφοδότης της να είναι στον Νότο η λιτότητα και στον Βορρά το Προσφυγικό, μπορεί οι πολίτες να έχουν απαυδήσει με τα παλιά κόμματα και, μετέωροι ανάμεσα στον θυμό, την ανασφάλεια και την ελπίδα, να διασπείρονται σε ένα καινούργιο, συγκεχυμένο πολιτικό τοπίο. Αλλά το μήνυμα είναι συνισταμένη όλων αυτών και άλλων, αθέατων παραγόντων. Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει αποξενώσει τους λαούς της, που δεν την αισθάνονται πια ως δική τους ένωση αλλά ως επιχειρηματικό όμιλο.

Οι αντιδράσεις των ευρωπαϊκών διαχειριστικών ελίτ και της ιδεολογικής ελίτ του ευρωπαϊσμού σε αυτή την πανηπειρωτική λαϊκή δυσφορία μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες. Στη μία ανήκουν εκείνοι που τη στηλιτεύουν με ηθικούς όρους ποικίλων ιδεολογικοπολιτικών αποχρώσεων, από «ασωτία» και «ανευθυνότητα» μέχρι «ξενοφοβία» και «ρατσισμό». Στην άλλη βρίσκουμε εκείνους που υιοθετούν μια τεχνοκρατική προσέγγιση, υποδεικνύοντας αλλαγές στη δομή της Ευρωπαϊκής Ενωσης (στην καλύτερη περίπτωση) ή ευκαιριακές συμμαχίες κομμάτων για να αποτραπεί μια διαφαινόμενη ανεπιθύμητη εξέλιξη σε εθνικό επίπεδο, δηλαδή για να μπει σκούπα που θα σπρώξει το πρόβλημα κάτω από το χαλί.

Και οι δύο τύποι αντιδράσεων κυμαίνονται μεταξύ ανοησίας και εθελοτυφλίας. Οι λαοί (και, ας το παραδεχτούμε, οι λαϊκιστές) θέτουν με τον τρόπο τους υπαρκτά προβλήματα, έστω και αν τα θέτουν με λάθος τρόπο και αναζητούν λύσεις σε λάθος κατεύθυνση. Αφενός, δεν είναι η ξενοφοβία που κάνει τις ανεξέλεγκτες προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές πρόβλημα για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, ούτε η αντίσταση στη λιτότητα σημαίνει πάντοτε απαίτηση επιστροφής σε μια σπάταλη διαχείριση. Αφετέρου, και αυτό είναι ακόμη σημαντικότερο, η προβληματική στατική του ευρωπαϊκού οικοδομήματος δεν διορθώνεται με μερεμέτια όπως καινούργιοι γραφειοκρατικοί θεσμοί ή ενίσχυση κάποιων ήδη υπαρχόντων.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση στερείται ιδρυτικού μύθου σαν αυτόν που συγκροτεί και συνέχει ένα έθνος. Δημιουργήθηκε ως οικονομική σύμπραξη και στην πραγματικότητα ελάχιστα προσπάθησε από τότε να μετουσιωθεί σε κάτι άλλο, συνεκτικότερο. Ποτέ δεν οριοθέτησε τον εαυτό της με σαφήνεια γεωγραφικά και, κυρίως, πολιτισμικά. Το δημοκρατικό πνεύμα, η αυταξία του ατόμου, η ελευθερία λόγου και έρευνας, η κριτική σκέψη, ο αναστοχασμός, ο ανοιχτός πολιτισμός (που, να με συγχωρούν οι πολιτικά ορθοφρονούντες, είναι κάτι διαφορετικό από την «ανοιχτή κοινωνία» τους) δεν εσωτερικεύτηκαν από αυτήν ως προσδιορισμοί της ουσίας της, ως ειδοποιός διαφορά της από άλλους πολιτισμούς και όριο της ανοχής της στο αλλότριο. Ο Ρεζίς Ντεμπρέ, που μόνο ως αντιδραστικός δεν μπορεί να κατηγορηθεί, εξήγησε πολύ ωραία τη σημασία που έχει για μια κοινότητα η οριοθέτησή της – όχι η περιχαράκωσή της! («Εγκώμιο των συνόρων», πρόσφατη έκδοση του Βιβλιοπωλείου της Εστίας).

Η Ευρωπαϊκή Ενωση, ως πολύμορφη αλλά συνεχής πολιτισμική ζώνη, είχε τη δυνατότητα να συνθέσει τον δικό της ιδρυτικό μύθο. Αντί γι’ αυτό όμως έγινε ακριβή στα πίτουρα και φτηνή στο αλεύρι: απόλυτα πιστή στη γραφειοκρατία της και ολίγωρη για την ψυχή της.