[Επιφυλλίδες] Ζεματισμένοι αστακοί

Πλακάτ με τη Μέρκελ σε πόζα Χίτλερ, με ναζιστική στολή και με περιβραχιόνιο όπου στη θέση της σβάστικας φιγουράρει το ευρώ. Πού αυτό; Στην Αθήνα, στη Ρώμη, στη Μαδρίτη; Oχι. Στη Δρέσδη της Γερμανίας. Και ποιοι διαδηλώνουν με τέτοια πλακάτ; Μήπως αριστεροί του Die Linke, που καταγγέλλουν την ανάλγητη στάση της γερμανικής κυβέρνησης απέναντι στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου; Και πάλι όχι. Είναι οπαδοί του υπερσυντηρητικού ή ισλαμοφοβικού ή ακροδεξιού (διαλέγετε και παίρνετε) κινήματος Pegida, εξοργισμένοι για την πολιτική της καγκελαρίου στο προσφυγικό.

Αυτό είναι το τέλειο παραπλήρωμα της υιοθέτησης του πορτρέτου του Τσε από ιταλούς νεοφασίστες πρώτα, έπειτα και από ακροδεξιούς σε άλλες χώρες. Δύσκολο να φανταστεί κανείς εντυπωσιακότερη κατάδειξη του πόσο έχουν ξεφτίσει τα εικονίσματα της Αριστεράς με τους αγίους και τους δαίμονές της, που περιάγονται στις διαδηλώσεις. Τα οικειοποιείται πλέον άνετα και το άλλο άκρο, με την ίδια σηματοδότηση. Ο Τσε; Παλικάρι, τα έβαλε με τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό και την παγκόσμια καπιταλιστική πανούκλα, που αναθεματίζουμε εμείς οι γνήσιοι πατριώτες, οι εθνικιστές. Ο Χίτλερ; Παρέδωσε τη Γερμανία μας ξεχαρβαλωμένη στην ξένη ακρίδα, ακριβώς όπως θέλει να κάνει τώρα η Μέρκελ.

Η σημειολογική ταύτιση είναι φυσικά σύμπτωμα ιδεολογικής σύγχυσης και αμηχανίας. Λιγότερο στη δεξιά άκρη και πολύ περισσότερο στην αριστερή. Καθώς η ριζοσπαστική Αριστερά αδυνατεί (και το ξέρει) να περιγράψει με στοιχειώδη ρεαλισμό τον «άλλο εφικτό κόσμο» που ευαγγελίζεται και τα βήματα προς αυτόν, αναδιπλώνεται σε μια αμυντική έως φοβική στάση απέναντι στην καινούργια πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης, των διαπερατών συνόρων, των μαζικών μετακινήσεων κεφαλαίου και ανθρώπων, της εξασθένησης του έθνους-κράτους, και μοιραία συναντά σε αυτή την πορεία αναδίπλωσης την υπερσυντηρητική ή την άκρα Δεξιά.

Πρόβλημα προσαρμογής στην πραγματικότητα έχει όμως και η μετριοπαθής, η μεταρρυθμιστική Αριστερά. Καθώς είναι αντικειμενικά δύσκολο να ανασυστήσει το σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο του κοινωνικού κράτους στις σημερινές συνθήκες, έχει την τάση να αναπληρώνει την αδυναμία της εστιάζοντας τη δράση της στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων επιμέρους ομάδων του πληθυσμού και το κάνει συχνά με τρόπο που δίνει την εντύπωση του αποκλειστικού ενδιαφέροντος. Αναπόφευκτη συνέπεια η αποξένωσή της από τις μάζες. Οι αποκλειστικότητες γεννούν εμμονές και οι εμμονές δογματισμούς. Οταν χάνεται η γενική εικόνα, η μερικότητα γίνεται εχθρική προς το σύνολο.

Αυτό μας οδηγεί στο μεγάλο θέμα του σήμερα, του αύριο και των πολλών αύριο που θα ακολουθήσουν: το προσφυγικό. Η αποτυχία της φιλελεύθερης Ευρώπης στη διαχείριση του προβλήματος και η συνακόλουθη άνοδος των αντιδραστικών δυνάμεων δείχνουν το αδιέξοδο ιδεών και αρχών που ανήκουν στην ιστορική παράδοση κυρίως της Αριστεράς και που με τους αγώνες της έχουν κατοχυρωθεί θεσμικά. Ασφαλώς η βοήθεια προς τους πρόσφυγες είναι ανθρωπιστικό καθήκον των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και κάθε ευρωπαίου πολίτη χωριστά. Αλλά ώς πού; Δεν είναι τόσο το πλήθος των επηλύδων – στο παρελθόν ευρωπαϊκές χώρες υποδέχτηκαν και ενσωμάτωσαν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα πολύ περισσότερους. Είναι προπαντός ότι η προσρόφησή τους γίνεται σήμερα από πιο αδύναμη θέση, από έναν πολιτισμό μουδιασμένο, ενοχικό και υπερβολικά σχετικιστικό. Δεν είναι όλοι οι πρόσφυγες διαφωτισμένοι σύροι αστοί. Υπάρχουν ανάμεσά τους πάμπολλοι που οι πολιτισμικές προσλαμβάνουσές τους είναι ασυμφιλίωτες με τις ευρωπαϊκές αξίες και απολύτως ανελαστικές. Τα προβλήματα που συνεπάγονται τέτοιες ασυμβατότητες τα ζούσε ήδη η Ευρώπη πριν από την πρόσφατη προσφυγική κρίση. Θα γίνουν χειρότερα.  

Εύκολες λύσεις δεν υπάρχουν. Ούτε εύκολες ιδεολογικές απαντήσεις. Στον πρόσφατο (και εξαιρετικό) «Αστακό» του Γιώργου Λάνθιμου εικονογραφείται ένας κόσμος όπου δύο αντίθετα δόγματα για την εκπλήρωση του ατόμου οδηγούν και τα δύο στην τυραννία, τυφλά καθώς είναι απέναντι στην πολύπλοκη ανθρώπινη πραγματικότητα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τη σημερινή Ευρώπη. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει διαψεύδουν εδραιωμένες, περίφρακτες ιδέες της μιας ή της άλλης απόχρωσης.