Οι βλάβες από την κατάχρηση των εξετάσεων με ακτινοβολία

Η μεγάλη αύξηση των απεικονιστικών εξετάσεων, που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια, μπορεί να επιβαρύνει την υγεία μας λόγω της ακτινοβολίας που αυτές εκπέμπουν; Ο καθηγητής Ακτινολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Αθανάσιος Γουλιάμος και ο καθηγητής Ακτινοφυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτης Σάνδηλος απαντούν στο ερώτημα αυτό και συμβουλεύουν τρόπους προστασίας.

Πόσο έχει επηρεάσει την ιατρική πρακτική η μελέτη-σταθμός των Mettler και συνεργατών στο Radiology του 2008 σχετικά με την ακτινοβολία των αξονικών τομογραφιών;

Μετά τη δημοσίευση της μελέτης, όλοι όσοι ασχολούνται με τις ιατρικές εφαρμογές των ακτινοβολιών και οι κατασκευαστικές εταιρείες μηχανημάτων, όπως αξονικών τομογράφων, αναγκάστηκαν να δώσουν έμφαση στη δραστική ελάττωση της δόσης ακτινοβολίας.

Εχουμε τη μεγαλύτερη αναλογία αξονικών τομογράφων στον ΟΟΣΑ;

Η έκθεση του ΟΟΣΑ για την υγεία 2009 αναφέρει ότι «υψηλή είναι η διάχυση της σύγχρονης τεχνολογίας στην Ελλάδα. Ειδικά για τους αξονικούς τομογράφους και μαγνητικούς τομογράφους, η αναλογία τους ανά 1.000.000 πληθυσμού διαμορφώθηκε το 2007 σε 25,8 και 13,2 αντίστοιχα, ενώ οι αντίστοιχες αναλογίες στις χώρες του ΟΟΣΑ ανέρχονταν σε 22,8 και 11».

Η διασπορά των μηχανημάτων υψηλής τεχνολογίας στη χώρα μας επιβάλλει την αυστηρή τήρηση των πληθυσμιακών κριτηρίων, ώστε η χορήγηση αδειών σκοπιμότητας να ακολουθεί τις υπάρχουσες ανάγκες και να περιορίζεται η τεχνητή ζήτηση.

Tι παίζει ρόλο στο ποσό της ακτινοβολίας που παίρνουμε;

Σε περιπτώσεις επαναληπτικών εξετάσεων ο κίνδυνος αθροίζεται. Ανεξάρτητα από το εάν κάνουμε ακτινογραφίες την ίδια μέρα ή σε διάστημα μηνών ή ετών, η συνολική επιβάρυνση παραμένει ίδια. Η εμπειρία και εκπαίδευση του γιατρού έχει επίσης σημασία.

Υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις;

Υπάρχουν εναλλακτικές δυνατότητες, αλλά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν όλες τις εξετάσεις. Δηλαδή δεν μπορεί να προκρίνεται για όλα τα διαγνωστικά προβλήματα π.χ. η μαγνητική τομογραφία, που έχει μηδενική επιβάρυνση, γιατί δεν είναι διαθέσιμη σε όλα τα νοσοκομεία.

Ποιες ομάδες είναι ευάλωτες στην ακτινοβολία;

Τα παιδιά, διατρέχουν διπλάσιο κίνδυνο από την ίδια εξέταση σε σχέση με τους ενήλικους. Γι’ αυτό καταβάλλεται ιδιαίτερη προσοχή για την πλήρη αιτιολόγηση ακτινολογικών εξετάσεων στα παιδιά, με προσπάθεια να ελαττώνεται όσο το δυνατόν η δόση, χωρίς να είναι εις βάρος της ιατρικής πληροφορίας.

Το έμβρυο στη μήτρα είναι επίσης ιδιαίτερα ευαίσθητο στην ακτινοβολία σε σχέση με τον ενήλικο. Δεν υπάρχει πρόβλημα π.χ. για μια ακτινογραφία άκρας χειρός ή ακτινογραφία θώρακος γιατί η ακτινοβολία, με την κατάλληλη προστασία, δεν επηρεάζει το έμβρυο. Βεβαίως, στην εγκυμοσύνη δεν μπορούν να χορηγούνται σκιαγραφικά ή ραδιοφάρμακα.

Εάν κρίνεται απαραίτητη η διενέργεια κάποιας εξέτασης με μικρό κίνδυνο για τη μητέρα και το κύημα, θα πρέπει να συζητηθούν όλα τα ενδεχόμενα με την ασθενή και τους άμεσους συγγενείς και να ζητηθεί έγγραφη συγκατάθεση. Συνήθως, όμως, οι ασθενείς που χρειάζονται ακτινολογικές εξετάσεις είναι σχετικά μεγάλης ηλικίας. Οι κίνδυνοι στις μεγάλες ηλικίες είναι μικρότεροι.

Το όφελος από τις εξετάσεις αντισταθμίζει την επιβάρυνση;

Αν μια ακτινολογική ή ραδιοϊσοτοπική εξέταση κρίνεται απαραίτητη για τη σωστή αντιμετώπιση του αρρώστου, το όφελος από την εξέταση υπερκαλύπτει τον κίνδυνο από την έκθεση σε ακτινοβολία.

Εξετάσεις σχετικά μεγαλύτερης επιβάρυνσης σε ακτινοβολία χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση σοβαρών ιατρικών προβλημάτων και ως εκ τούτου το αναμενόμενο όφελος είναι μεγαλύτερο του πιθανού κινδύνου.

Δεδομένου ότι όλοι έχουμε μία πιθανότητα στις τρεις να πάθουμε καρκίνο, ακόμη και εάν δεν έχουμε ποτέ υποβληθεί σε ακτινολογικές εξετάσεις, οι θεωρούμενες μεγαλύτερης δόσεως εξετάσεις προσθέτουν μηδενική έως ελάχιστη επιβάρυνση στον προϋπάρχοντα κίνδυνο από όλες τις αιτίες.

Δόση ακτινοβολίας ανά εξέταση

Αριθμοί

Κατά 10% αυξάνονται οι απεικονιστικές εξετάσεις κάθε χρόνο

Κίνδυνοι

1. Βλάβες στους απογόνους.Όταν εκτεθούν σε ακτινοβολία τα όργανα αναπαραγωγής (ωοθήκες και όρχεις), υπάρχει το ενδεχόμενο μεταβιβάσεως κληρονομικών παθήσεων ή ανωμαλιών στις επερχόμενες γενεές.

2.Εμφάνιση καρκίνου

–Ύστερα από απλή ακτινολογική εξέταση στο θώρακα, στα δόντια και στα άκρα,πιθανότητα να εμφανισθεί καρκίνος μικρότερη από 1 στις 1.000.000 περιπτώσεις

– Ύστερα από ακτινολογική εξέταση στο κρανίο και στον τράχηλο1 στις1.000.000 έως 1 στις 100.000 περιπτώσεις

– Ύστερα από ακτινολογική εξέταση στους μαστούς, στα ισχία, στη σπονδυλική στήλη ήστην κοιλιά, στην αξονική τομογραφία εγκεφάλου και στο σπινθηρογράφημα πνευμόνων και νεφρών,1 στις 100.000 έως 1 στις 10.000 περιπτώσεις

– Ύστερα από ενδοφλέβια πυελογραφία, βαριούχο γεύμα ή υποκλυσμό, αξονική τομογραφία θώρακος και κοιλιάς και σπινθηρογράφημα οστών, 1 στις10.000 έως 1 στις 1.000 περιπτώσεις.

* Για να εμφανισθούν συμπαγείς όγκοι ύστερα από έκθεση σε ακτινοβολία χρειάζονται 15 χρόνια καιγια λευχαιμία 6-10 χρόνια.

Kινδυνεύουν περισσότερο:

– Τα παιδιά

– Τα έμβρυα

Συμβουλές

* Σε γυναίκες της αναπαραγωγικής ηλικίας, να τηρείται ο κανόνας των 10 ημερών, δηλαδή να διενεργούνται εξετάσεις στην περιοχή της πυέλου μόνο στο πρώτο δεκαήμερο του κύκλου. Να εξετάζεται το ενδεχόμενο εναλλακτικής εξέτασης.Αν είναι απαραίτητη εξέταση, να διενεργείται..

* Σε παιδιά και εγκύους, να υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση στα θέματα έκθεσης σε ακτινοβολία και κατά τοδυνατό να αποφεύγεται αυτή ,με τη διενέργεια εξετάσεων υπερήχων ή μαγνητικής τομογραφίας, εάν είναι εφικτό.

* Να ενημερώνεται ο γιατρός από τον ασθενή για ιστορικό προηγουμένων ακτινολογικών εξετάσεων. Να έχετε αρχείο των εξετάσεων που έχετε υποβληθείεσείςκαι τα παιδιά σας.

* Όταν υπάρχουν απορίες σχετικά με τις επιπτώσεις εξετάσεως που πρόκειται να υποβληθείτε ή έχετε ήδη υποβληθεί, ναρωτάτε το γιατρό σας για την αναγκαιότητα της ακτινολογικής εξέτασης πουπροτείνεται. Σε ειδικές περιπτώσεις,να καταφεύγετε στουςακτινοφυσικούς οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την ακτινοπροστασία στα ακτινολογικά τμήματα.