Ελληνικά στην αυλή των τσάρων

«Nash brat Grek», «ο αδελφός μας ο Eλληνας». Πρόκειται για μια φράση που εκφράζει την αγάπη και την αποδοχή του ρωσικού λαού για τους ομοδόξους του, Ελληνες και Ελληνίδες, που έζησαν και έδρασαν στην επικράτεια της Ρωσικής Αυτοκρατορίας έως και τις αρχές του 20ού αιώνα, ειδικότερα από τα τέλη του 18ου κι ύστερα, υπό την επίσημη πολιτική του καθεστώτος προστασίας, όπως όριζε η περίφημη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, μεταξύ της Ρωσικής και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, το 1774.

Μέσα από 38 λήμματα, το βιβλίο αναφέρεται σε δράσεις και πρόσωπα που συνθέτουν έναν πολυδιάστατο καμβά της ελληνικής παρουσίας και της ενεργής συμμετοχής της Διασποράς στο πράττειν και γίγνεσθαι της ρωσικής πραγματικότητας.

Η Φιλική Εταιρεία, ο Μαρασλής, οι κοινότητες της Μαριούπολης και της Οδησσού, εκκλησίες, σχολές και παρθεναγωγεία, έλληνες «φιλεργότατοι», «άριστοι κτηνοτρόφοι και γεωργοί» αλλά και η μετοικεσία Ελλήνων Ποντίων, μεγαλέμποροι και μεγαλοκτηματίες, μετέπειτα εθνικοί ευεργέτες, μαζί βέβαια με στρατιωτικούς, πανεπιστημιακούς, διπλωμάτες και ανώτερα κρατικά στελέχη – εμφατικό το όνομα του Ιωάννη Καποδίστρια – συνιστούν τον κορμό αυτής της περιήγησης δίκην ιστορικού ευρετηρίου.

Μιας περιήγησης η οποία καταλήγει εστιάζοντας στο πράγματι καινοφανές του βιβλίου, δηλαδή στην κάθε άλλο παρά ολιγομελή και μάλλον ασήμαντη ελληνική παρουσία στην Αγία Πετρούπολη. Αδύνατο σημείο του βιβλίου είναι ότι δεν καταγράφονται οι Ελληνες της Ρωσικής Αυτοκρατορίας οι οποίοι έλαβαν μέρος στην Οκτωβριανή Επανάσταση καθώς και στους υπόλοιπους κοινωνικούς αγώνες που πραγματοποιήθηκαν στη Σοβιετική Ενωση.

Θεολόγος και μελετητής ελληνορωσικών θεμάτων, ο Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, διοικητής του Αγίου Ορους (1991-1992) και υποδιευθυντής του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (1992-1998), διαλύει την εδραιωμένη εντύπωση ότι η ελληνική παροικία δεν είχε παρά μονάχα λίγες εκατοντάδες άτομα, ως επί το πλείστον βιοπαλαιστές.

Ξεκινώντας από αυτή την ιστορική ανακρίβεια ο συγγραφέας καταγράφει και αφηγείται την εντυπωσιακή διάχυση του ελληνικού στοιχείου, σχεδόν σε κάθε έκφανση πολιτικής, οικονομικής, θρησκευτικής, επιστημονικής και πολιτιστικής ζωής, γενικά της όποιας κοινωνικής διάστασης στην Αγία Πετρούπολη, καλύπτοντας έναν χρονικό ορίζοντα από τα χρόνια της Μεγάλης Αικατερίνης έως και το σήμερα (2006).

Παρουσιάζει τα υψηλόβαθμα όργανα της κρατικής διοίκησης – εδώ και ο Ιωάννης Καποδίστριας με Κατακουζηνό και Νέγρη, αλλά και επιφανείς Φιλικούς όπως ο εμβληματικός Εμμανουήλ Ξάνθος, ένας από τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρίας. Στην Πετρούπολη έδρασε και ο Λάμπρος Κατσώνης, στρατιωτικός, μαζί με τους αδελφούς Υψηλάντη και τους γιους τους αλλά και ο Δημήτρης Καλλέργης όπως και άλλοι έλληνες στρατηγοί – πορτρέτα σήμερα στο περίφημο Μουσείο Ερμιτάζ.

Περνώντας στον κλήρο της ρωσικής πρωτεύουσας, σημείο αναφοράς αποτέλεσε ο ιερός ναός Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης – κτίστηκε, ανοικοδομήθηκε, γκρεμίστηκε από τον Χρουστσόφ και έγινε στη θέση του το πολιτιστικό κέντρο Οκτάμπριασκι (!), ενώ σήμερα σχεδιάζεται η εκ νέου ανέγερση του ναού.

Το πανόραμα – καταγραφή περνάει απνευστί στους λόγιους και τους πανεπιστημιακούς, στους ιατροφιλόσοφους στην αυλή του Μεγάλου Πέτρου, τους εμπόρους και ευεργέτες Βαρβάκη, Μπερναρδάκη, Αβέρωφ, στους Μαυροκορδάτους και Υψηλάντηδες, σε επιφανείς τέκτονες, καταλήγοντας σε έλληνες σπουδαστές στην πρωτεύουσα της Αυτοκρατορικής Ρωσίας με την Ελληνική Συνοικία, το Ελληνικό Γυμνάσιο και το Ελληνικό Μουσοτροφείον.