«Αποκλεισμός» από τη Δεξιά και την Αριστερά

Ο υπερρεαλισμός επιχειρεί να μετακενώσει και στην Ελλάδα τον δυναμισμό μιας «άγριας σκέψης» που συναιρεί ποικίλες πολιτισμικές προτάσεις και τάσσεται κατά μιας γενεαλογημένης ομοιομορφίας. Στην προσπάθεια όμως διαμόρφωσης και εδραίωσης ενός συνεκτικού, ελληνόδοξου μοντερνισμού, παρερμηνεύτηκε, αποσιωπήθηκε ή και ακυρώθηκε η παράλληλη απόπειρα του ελληνικού υπερρεαλισμού να διεκδικήσει τη δική του ιστορικότητα, βασισμένη σε μια πλουραλιστική λογική με επίγνωση της αυτοσκηνοθεσίας των επιλογών της. Η ζητούμενη υπέρβαση προς μια χειραφετητική, ολιστική αντίληψη για την ποίηση ως αδιαίρετο σύνολο τέχνης και ζωής έμεινε μετέωρο βήμα στη μεσοπολεμική Ελλάδα και αυτό οφείλεται στο μικρό περιθώριο δράσης που έδωσε η Ιστορία σε αυτό το εναλλακτικό πρόταγμα.

Η ραγδαία μεταβολή των διεθνών και εντόπιων συνθηκών (ισπανικός εμφύλιος, κυρίαρχη σταλινική εκδοχή του μαρξισμού, μεταξική δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος) πόλωσε γρήγορα τις διαθεσιμότητες: ο προγραμματικά αντιεξουσιαστικός λόγος των υπερρεαλιστών βρέθηκε αντιμέτωπος με χρόνιες ιδεολογικές αγκυλώσεις, ολοκληρωτικές νοοτροπίες ή, απλούστατα, έλλειψη μιας υψηλού επιπέδου αστικής παιδείας που θα διέθετε την ετοιμότητα να χειριστεί σοβαρά την πρόκληση.

Στον χώρο της «αριστερής» κριτικής δεν υπήρχαν περιθώρια συζήτησης για την αιρετική και εν πολλοίς εριστική δοκιμιογραφία του Κάλας, ούτε δυνατότητα αποδοχής της αυτόματης γραφής ή της απελευθερωτικής δύναμης της ψυχανάλυσης που ευαγγελιζόταν ο Εμπειρίκος – τα μηνύματά τους κρίνονταν αντικανονικά και ανορθόδοξα, ακόμη και σε γλωσσικό επίπεδο. Πολύ λιγότερο ανεκτική στο πνεύμα εξέγερσης και απειθαρχίας που διακινούσαν τα υπερρεαλιστικά «στιχουργικά ταχυκίνητα» ήταν η δικτατορική εξουσία ή η δεξιόστροφη παράταξη που κυβέρνησε μεταπολεμικά και ήταν σε θέση να ελέγχει εκδοτικούς μηχανισμούς, μέσα επικοινωνίας και να επηρεάζει την κοινή γνώμη.

Ενδεικτικό του «αποκλεισμού» που γνώρισε κατά τη στιγμή της εισόδου του στον ελληνικό χώρο ο υπερρεαλισμός είναι το γεγονός ότι δεν στάθηκε δυνατό, παρά τις επίμονες προσπάθειες των πρωτεργατών του, να συσταθεί έντυπο όργανο των ιδεών τους: τα ελληνικά υπερρεαλιστικά κείμενα φιλοξενήθηκαν σε αλλότρια περιοδικά (π.χ. Κύκλος, Νέα Φύλλα, Νέα Γράμματα) – και αυτό δεν έγινε δίχως αβαρία.