Ανθρωποι σε κλουβιά

Οι γενιές που είχαν την τύχη να σταθούν μπροστά σε κλουβιά με «εκθέματα» από την Αφρική, την Ασία, την Ωκεανία ή την Αμερική δεν είναι και πολύ μακρινές. Η τελευταία παρόμοια επίδειξη έκλεισε στις Βρυξέλλες ύστερα από διαμαρτυρίες το 1958. Κανείς φυσικά δεν είχε διαμαρτυρηθεί όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος επέστρεψε από τα ταξίδια του έχοντας στις αποσκευές του εξωτικούς και εντυπωσιακούς ινδιάνους, έτοιμους για παρουσίαση στην έκπληκτη ευρωπαϊκή ελίτ της εποχής.

Ετσι το φαινόμενο άφησε τα ίχνη του ακόμα και στον σημερινό ζωολογικό κήπο του Αμβούργου στη Γερμανία. Οταν τον επισκέφθηκε πρόσφατα ο πρώην διεθνής της Γαλλίας Λιλιάν Τιράμ, έμεινε κι εκείνος έκπληκτος, για διαφορετικό λόγο. «Στην είσοδο υπήρχαν γλυπτά ζώων αλλά και Ινδιάνων ή Αφρικανών ώστε να ενημερώνονται οι επισκέπτες ότι πρόκειται να δουν και ανθρώπινα όντα», έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του ο ποδοσφαιριστής με καταγωγή από τη Γουαδελούπη, γαλλική κτήση μέχρι σήμερα. «Και τα αγάλματα αυτά», συμπλήρωνε, «είναι στη θέση τους ακόμα και τώρα».

Ο Τιράμ, που και ο ίδιος έχει ακούσει ρατσιστικά σχόλια εντός και εκτός γηπέδου και είναι μία ξεχωριστή περίπτωση διανοούμενου ποδοσφαιριστή, θέλησε να συγκεντρώσει τα τεκμήρια μιας ευρωπαϊκής προσπάθειας που στο αποκορύφωμά της τον 19ο αιώνα είχε στόχο να αποδείξει επιστημονικά τη βιολογική ανωτερότητα των λευκών, με επιδείξεις ακόμα και σε διεθνή φεστιβάλ, τσίρκα ή θέατρα.

Σήμερα, στην έκθεση που εμπνεύστηκε και επιμελήθηκε ο πρώην διεθνής για λογαριασμό του Μουσείου Quai Branly του Παρισιού παρουσιάζονται περίπου εξακόσια αντικείμενα – από ζωγραφιές, εκμαγεία και αφίσες, μέχρι βιβλία και μηχανισμοί μέτρησης ανατομικών λεπτομερειών – που πάσχιζαν να πείσουν τον λευκό θεατή για το μεγαλείο του. Τα περισσότερα απεικονίζουν ανθρώπους ανώνυμους, με απείραχτες τις ετικέτες της εποχής, όπως «Γεύμα των Ζουλού», «Ανθρωποι των θάμνων», «Ινδιάνος Αρχηγός», ή εκείνη που περιγράφει μια γυναίκα από το Λάος ως τον «χαμένο σύνδεσμο μεταξύ ανθρώπου και πιθήκου».

Εμφανίζονται όμως και πρόσωπα των οποίων οι επιστημονικοί επιμελητές της έκθεσης προσπάθησαν να αποκαταστήσουν την ταυτότητα και την ιστορία τους. Δύο από αυτά αναγνωρίστηκαν σαν οι προπαππούδες του συμπαίκτη του Τιράμ στο Μουντιάλ του ’98 Κριστιάν Καρεμπέ, οι οποίοι μεταφέρθηκαν από τη Νέα Καληδονία στο Παρίσι και παρουσιάστηκαν στο κοινό μέσα σε κλουβιά με την υποσημείωση «Κανίβαλοι».

Απεικονίζεται και η νοτιοαφρικανή Σάαρτζι Μπάρτμαν, την ιστορία της οποίας αφηγήθηκε πέρσι η ταινία «Μαύρη Αφροδίτη». Ολα αυτά όμως δεν συνέβαιναν σε μια εποχή που οι άνθρωποι μπορούσαν να περιφέρουν άλλους ανθρώπους σε διάφορα «freak shows», νομικά ανενόχλητοι; Δεν έχουμε πλέον εκπολιτιστεί; Τη σημερινή κατάσταση η έκθεση στο Quai Branly επιχειρεί να την ψηλαφίσει με το τελευταίο τμήμα της, όπου καλεί τον θεατή να αναρωτηθεί πως νιώθει βλέποντας έναν μουσουλμάνο να προσεύχεται ή μια λευκή γυναίκα να κρατά το χέρι μιας μαύρης. Οσο για τον ίδιο τον Τιράμ, που σίγουρα γνωρίζει ότι κάποιοι συμπολίτες του φοβούνται ότι οι ισλαμικές παραδόσεις επιδιώκουν να παραγκωνίσουν τη γαλλική κουλτούρα, η σύνδεση με το παρόν δεν είναι καθόλου δύσκολη. «Πρέπει να βρούμε το θάρρος να παραδεχτούμε ότι έχουμε προκαταλήψεις, οι οποίες έχουν την ιστορία τους», δήλωνε πρόσφατα. «Μια ιστορία δυστυχώς, της οποίας τις συνέπειες ζούμε σήμερα».