Η καρδιά μας συσπάται δεκάδες χιλιάδες φορές κάθε μέρα, τροφοδοτώντας με οξυγονωμένο αίμα όλο το σώμα. Για να μπορεί, όμως, να επιτελεί αυτή την ζωτική λειτουργία, πρέπει και η ίδια να δέχεται τις ποσότητες του αίματος που χρειάζεται – γεγονός που δυσχεραίνεται από την συσσώρευση λιπωδών ιζημάτων στα τοιχώματα των στεφανιαίων αρτηριών της.
Η καρδιά αποτελεί την πηγή ζωής κάθε οργανισμού. Είναι ένα μυώδες όργανο που βρίσκεται στον θώρακα και η βασική του λειτουργία είναιη παροχή αίματος, πλούσιου σε οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά, στα υπόλοιπα όργανα και συστήματα του οργανισμού.
Η καρδιά αποτελείται από τέσσερις κοιλότητες: τους δύο κόλπους (δεξιό και αριστερό) που καταλαμβάνουν το ανώτερο τμήμα της και τις δύο κοιλίες (δεξιά και αριστερή) και βρίσκονται κάτω από τους κόλπους αντιστοίχως.
Ο κάθε κόλπος επικοινωνεί με την αντίστοιχή του κοιλία μέσω των λεγόμενων κολποκοιλιακών βαλβίδων, οι οποίες στην περίπτωση του αριστερού κόλπου-αριστερής κοιλίας είναι η μιτροειδής και στην περίπτωση του δεξιού κόλπου-δεξιάς κοιλίας η τριγλώχινα.
Οι κολποκοιλιακές βαλβίδες είναι ουσιαστικά δύο στόμια που διαθέτουν πτυχές (λέγονται γλωχίνες) και ανοιγοκλείνουν κατά την συστολή και διαστολή του καρδιακού μυός, επιτρέποντας την δίοδο του αίματος από τους κόλπους προς τις κοιλίες.
Οι δύο κόλποι δρουν ως «συλλέκτες» του αίματος και οι δύο κοιλίες ως «προωθητήρες» – στο σύνολό τους δέχονται και προωθούν το αίμα από και προς την περιφέρεια, μέσω των μεγάλων αρτηριών και φλεβών της καρδιάς. Η καρδιά επομένως είναι ένα όργανο που λειτουργεί σαν «αντλία» φροντίζοντας για την επαρκή αιμάτωση και φυσιολογική λειτουργία των οργάνων.
Ο καρδιακός μυς είναι πολύ δυνατός και καθημερινά συσπάται χιλιάδες φορές, χωρίς να κουράζεται. Απαραίτητη, όμως, προϋπόθεση γι’ αυτό είναι ο εφοδιασμός του ιδίου με αίμα, έργο το οποίο έχουν αναλάβει να επιτελούν οι στεφανιαίες αρτηρίες.
Οι στεφανιαίες αρτηρίες είναι δύο, η δεξιά και η αριστερή. Εκφύονται από την αρχή της αορτής (του κύριου αγγείου της καρδιάς) που ξεκινά από την αριστερή κοιλία και αιματώνουν το μυοκάρδιο περιβάλλοντάς το σαν κύκλο.
Η δεξιά στεφανιαία αρτηρία τροφοδοτεί με αίμα κυρίως την δεξιά κοιλία και το κάτω μέρος της καρδιάς. Η αριστερή, χωρίζεται σε δύο κλάδους (τον πρόσθιο κατιόντα και την περισπωμένη αρτηρία) και αιματώνει κυρίως την αριστερή κοιλία. Πριν τον διχασμό της αποτελείται από ένα βραχύ σκέλος, μήκους 1-2 εκ. που ονομάζεται στέλεχος.
Αθηρωμάτωση – Αθηρωματικές πλάκες
Το τοίχωμα κάθε αγγείου αποτελείται από διάφορα στρώματα (λέγονται χιτώνες), τα οποία είναι υπεύθυνα για την παραγωγή ουσιών, που μεταβάλλουν την διάμετρό του στις διάφορες καταστάσεις. Για παράδειγμα στην άσκηση, που οι μύες χρειάζονται περισσότερο αίμα με οξυγόνο, η διάμετρος των αγγείων αυξάνει.
Φυσιολογικά η εσωτερική επιφάνεια των αγγείων είναι λεία, το τοίχωμά τους είναι ελαστικό και η ροή του αίματος μέσα σε αυτά απόλυτα ομαλή. Καθώς περνούν τα χρόνια όμως,το εσωτερικό τους τοίχωμα αρχίζει να φθείρεται και σχηματίζονται πάνω σε αυτό «εξογκώματα» (αθηρωματικές πλάκες) που μικραίνουν τον αυλό τους και δυσχεραίνουν την ροή του αίματος.
Αυτά τα αθηρώματα (ή αθηρωματικές πλάκες) δημιουργούνται από την τοπική συσσώρευση λιπιδίων (κυρίως χοληστερόλης) και άλλων συστατικών του αίματος. Τα άτομα που έχουν αυξημένα επίπεδα λιπιδίων – δηλαδή ολικής χοληστερόλης, «κακής» (LDL) χοληστερόλης ή τριγλυκεριδίων – έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες για ανάπτυξη αθηρωματικών πλακών.
Η περίσσεια της «κακής» χοληστερόλης επικάθεται στο εσωτερικό τοίχωμα των αγγείων. Αυτό προκαλεί την ενεργοποίηση αμυντικών μηχανισμών του οργανισμού με σκοπό την «εξολόθρευση» της, όπως την παραγωγή ουσιών και την προσέλκυση κυττάρων (μεταξύ των οποίων και αιμοπεταλίων), που προσκολλώνται πάνω στα αθηρώματα.
Η «κακή» χοληστερόλη κάτω από την επίδραση αυτών των ουσιών υφίσταται μετατροπές που την κάνουν ακόμα πιο βλαπτική. Ταυτόχρονα η προσκόλληση όλων αυτών των μορίων καταλήγει σε αύξηση του μεγέθους της αθηρωματικής πλάκας και στένωση του αγγείου.
Η αθηρωματική πλάκα αποτελείται από τον πυρήνα, που περιέχει χοληστερόλη, και από ένα περίβλημα που καλύπτει τον πυρήνα της πλάκας και λέγεται ινώδης κάψα. Όταν το πάχος της κάψας είναι πολύ λεπτό, τότε υπάρχει αυξημένος κίνδυνος να επέλθει ρήξη (σπάσιμο) της πλάκας και το περιεχόμενο της να ελευθερωθεί στον αγγειακό σωλήνα.
Η ρήξη της πλάκας ενεργοποιεί τον μηχανισμό πήξης και την δημιουργία θρόμβου αίματος. Έτσι ένας μεγάλος αριθμός αιμοπεταλίων, που συμμετέχουν στην διαδικασία της πήξης, συσσωρεύεται στο σημείο της «βλάβης» με σκοπό να την επουλώσουν και να εξομαλύνουν τα «εξογκώματα». Αυτή η συσσώρευση των αιμοπεταλίων συνιστά την δημιουργία θρόμβου αίματος, η οποία ευθύνεται για την απότομη διακοπή της ροής του αίματος και έτσι για το έμφραγμα.
Οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου
Το οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου, μαζί με την ασταθή στηθάγχη και τον αιφνίδιο καρδιακό θάνατο, αποτελεί τα λεγόμενα οξέα στεφανιαία σύνδρομα.
Το έμφραγμα είναι το αποτέλεσμα της οξείας απόφραξης (στένωσης) μιας στεφανιαίας αρτηρίας ή της απότομης αύξησης των αναγκών του μυοκαρδίου σε αίμα πλούσιο σε οξυγόνο (όπως συμβαίνει στην άσκησηή μετά από έντονη προσπάθεια), οι οποίες δεν μπορούν να καλυφθούν λόγω μερικώς αποφραγμένων στεφανιαίων αρτηριών. Σπανιότερα έμφραγμα προκαλείται και από σπασμό (σύσπαση) των τελευταίων. Αυτές οι καταστάσεις έχουν σαν επακόλουθο την απότομη μείωση της ροής του αίματος στα στεφανιαία αγγεία, την διακοπή της αιμάτωσης του μυοκαρδίου και την νέκρωση του τμήματός του, που τροφοδοτείται από την αποφραγμένη αρτηρία.
Η απόφραξη μιας στεφανιαίας αρτηρίας οφείλεται κυρίως στην ανάπτυξη αθηρωματικών πλακών και στην προσκόλληση θρόμβου αίματος. Μπορεί να προκληθεί όμως και από άλλες καταστάσεις όπως αιμορραγία, αφυδάτωση και αρρυθμίες (π.χ. κολπική μαρμαρυγή).
Συχνότερο είναι το έμφραγμα της αριστερής κοιλίας. Σπάνια μπορεί να επιπλακεί και από έμφραγμα της δεξιάς. Το μέγεθος και η σοβαρότητα του εμφράγματος εξαρτάται από τον βαθμό της απόφραξης, από τον στεφανιαίο κλάδο που έχει αποφραχθεί (για παράδειγμα, στένωση του στελέχους συνοδεύεται από μεγαλύτερη επικινδυνότητα), από την κατάσταση των υπολοίπων στεφανιαίων αγγείων και τέλος αν στην απειλούμενη περιοχή του μυοκαρδίου έχουν αναπτυχθεί βοηθητικά αγγεία ώστε να διατηρηθεί μια μικρού βαθμού κυκλοφορία και αιμάτωση.
Τα συμπτώματα του εμφράγματος
Το κύριο σύμπτωμα, για το οποίο προσέρχεται ο ασθενής στο γιατρό, είναι οπόνος. Ο πόνος είναι βαθύς, διαρκεί περισσότερο από 30 λεπτά και δεν υποχωρεί με την ανάπαυση ή τη χορήγηση υπογλώσσιων δισκίων νιτρογλυκερίνης.
Περιγράφεται από τους ασθενείς σαν «μαχαιριά», «σφίξιμο», «κάψιμο» ή «αίσθημα πίεσης». Τυπικά εντοπίζεται στο θώρακα ή/και ψηλά στην κοιλιακή χώρα (επιγάστριο) και μπορεί να αντανακλάται στη ράχη, στο λαιμό, στο σαγόνι, στο αριστερό ή και στα δύο άνω άκρα.
Συχνά συνοδεύεται από αδυναμία, «κρύους ιδρώτες», ναυτία, έμετο, ανησυχία και αίσθημα επερχόμενου θανάτου. Ο πόνος μπορεί να αρχίσει στην ηρεμία, αλλά αν εμφανιστεί κατά τη διάρκεια άσκησης δεν υποχωρεί με τη διακοπή της. Το 25% των εμφραγμάτων είναι «σιωπηρά» (ανώδυνα) κυρίως σε ηλικιωμένους και διαβητικούς ασθενείς.
Οι επιπλοκές
Το οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου έχει πολλές επιπλοκές:
- Αρρυθμίες: Μεγάλο ποσοστό των θανάτων από οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου οφείλονται σε αρρυθμίες και επέρχονται από παρατεταμένη κοιλιακή ταχυκαρδία ή μαρμαρυγή των κοιλιών.
- Καρδιακή ανεπάρκεια: Είναι το αποτέλεσμα της οριστικής νέκρωσης τμήματος της καρδιάς, αφού δεν αιματώνεται από την αποφραγμένη στεφανιαία αρτηρία. Επέρχεται σε εκτεταμένα εμφράγματα (που αφορούν μεγάλο τμήμα του καρδιακού μυός).
- Καρδιογενές shock: Οφείλεται στην μείωση της συσπαστικότηταςτης καρδιάς και προκαλεί μείωση της παροχής αίματος από την καρδιά και πτώση της αρτηριακής πίεσης, που με τη σειρά της οδηγεί σε επιδείνωση της ισχαιμίας (δηλαδή της μειωμένης αιμάτωσης) της καρδιάς. Αν αυτός ο φαύλος κύκλος δεν διακοπεί, οδηγεί στο θάνατο.
- Έμφραγμα δεξιάς κοιλίας: Συνήθως τα εμφράγματα που αφορούν τα κατώτερα τμήματα της αριστερής κοιλίας της καρδιάς, συνοδεύονται και από εμφράγματα της δεξιάς κοιλίας γιατί η αιμάτωση και των δύο περιοχών προέρχεται από την ίδια αρτηρία (την δεξιά στεφανιαία αρτηρία).
- Αιφνίδιος καρδιακός θάνατος: Αποτελεί την πλέον δραματική επιπλοκή. Ορίζεται ως ο φυσικός θάνατος, λόγω καρδιακών αιτιών, που επέρχεται εντός μίας ώρας από την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων. Το 50% των θανάτων που εκδηλώνονται ως αιφνίδιοι θάνατοι οφείλονται σε οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου, πιθανά λόγω αρρυθμίας.
- Φλεβοθρόμβωση-πνευμονική εμβολή: Αποτελεί επιπλοκή του οξέος εμφράγματος του μυοκαρδίου στο 10% των περιπτώσεων.
- Μετεμφραγματική περικαρδίτιδα: Εκδηλώνεται 2 έως 10 εβδομάδες έπειτα από το έμφραγμα του μυοκαρδίου.
- Ρήξη του καρδιακού τοιχώματος: Είναι επιπλοκή που αν δεν αντιμετωπιστεί ταχύτατα, οδηγεί στο θάνατο.
- Ρήξη θηλοειδούς μυός: Συνεπάγεται οξεία ανεπάρκεια της μιτροειδούς βαλβίδας. Απαιτεί άμεση χειρουργική αντιμετώπιση.
- Ανεύρυσμα αριστερής κοιλίας: Μπορεί να συμβεί στην περιοχή του νεκρωμένου τμήματος της καρδιάς όψιμα (εβδομάδες ή μήνες) μετά το έμφραγμα. Απαιτεί χειρουργική αντιμετώπιση.
Ποιες παθήσεις μοιάζουν με το έμφραγμα
Ο πόνος του οξέος εμφράγματος του μυοκαρδίου μπορεί να «υποδύεται» τον πόνο:
* Της οξείας περικαρδίτιδας: Οξύς πόνος που όμως βελτιώνεται με την κλίση του σώματος προς εμπρός. Μπορεί να συνυπάρχει πυρετός.
* Του διαχωρισμός αορτής: Οξύς πόνος, μεγάλης έντασης (μεγαλύτερης διάρκειας από τον πόνο του οξέος εμφράγματος του μυοκαρδίου) που μπορεί να συνοδεύεται από εφιδρώσεις.
* Της πνευμονική εμβολής: Πολλές φορές η διαφορική διάγνωση (δηλαδή το να ξεχωριστεί η εμβολή αυτή από τα άλλα πιθανά αίτια που μπορεί να προκαλούν τον πόνο) είναι εξαιρετικά δύσκολη. Συνήθως όμως προηγείται χειρουργική επέμβαση.
* Γαστρεντερικών διαταραχών (οισοφαγίτιδα, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση): Ο πόνος μπορεί να εμφανίζεται μετά από γεύμα, κατάκλιση, ζεστά ποτά ή αλκοόλ. Υποχωρεί με τη λήψη αντιόξινων φαρμάκων.
Γλωσσάρι
Οξεία περικαρδίτιδα: Φλεγμονή του περικαρδιακού σάκου της καρδιάς.
Διαχωρισμός αορτής: Συμβαίνει με τη είσοδο αίματος ανάμεσα στους χιτώνες της αορτής.
Ανεύρυσμα αριστερής κοιλίας: Πρόκειται για περιοχή της αριστερής κοιλίας το οποίο δεν ακολουθεί την κίνηση του υπόλοιπου τοιχώματος κατά τη συστολή, αλλά κινείται αντίθετα (κινείται προς τα έξω).
Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση: Κίνηση του περιεχομένου του στομάχου στον οισοφάγο.
Πνευμονική εμβολή: Απόφραξη μίας πνευμονικής αρτηρίας ή ενός κλάδου της από πήγμα αίματος.
Θηλοειδής μυς: Είναι μύες της καρδιάς που έχουν χορδές και συγκρατούν την αριστερή βαλβίδα, την μιτροειδή.
Ο Χρήστος Πίτσαβος είναι αναπληρωτής καθηγητής Καρδιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών
