Δημοφιλές ανάγνωσμα

Ηδεύτερη «ανακάλυψη» του Μακρυγιάννη σημειώνεται στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1930, μέσα από τις σελίδες δύο σημαντικών περιοδικών της εποχής. Είναι η στιγμή που το έργο αισθητικοποιείται και συγχρόνως αποκτά πρόσβαση στο ευρύτερο κοινό. Στις αρχές του 1936, το περιοδικό «Το τρίτο μάτι»φιλοξενεί ένα μικρό απόσπασμα, διαλεγμένο από τον Ν. Γ. Πεντζίκη, σε τεύχος του αφιερωμένο στην τέχνη του λόγου. Πλαισιωμένο από τον «Ερωτόκριτο» και τον Παπαδιαμάντη, αλλά και από κείμενα του Ντάντε και του Μαλαρμέ, του Παπατσώνη, του Νικήτα Ράντου και πολλών άλλων, το κείμενο του Μακρυγιάννη παρουσιάζεται εδώ για πρώτη φορά ως υπόδειγμα λογοτεχνικού ύφους: ως έργο του οποίου η αξία είναι πρωτίστως καλλιτεχνική. Δύο χρόνια αργότερα, τον Μάρτιο του 1938, ταΝεοελληνικά Γράμματατου Δημ. Φωτιάδη αρχίζουν με επετειακή αφορμή να δημοσιεύουν αποσπάσματα των «Απομνημονευμάτων» και συνεχίζουν τη δημοσίευση, προφανώς κατ΄ απαίτηση των αναγνωστών τους, σε αρκετά επόμενα τεύχη. Με τη βοήθεια της ευρείας κυκλοφορίας του περιοδικού, ο Μακρυγιάννης γίνεται τώρα, για πρώτη φορά, δημοφιλές ανάγνωσμα. Τα αντίτυπα της έκδοσης του 1907 που, όπως μαρτυρούσε αργότερα ο Α. Καραντώνης, «τρεις δεκαετηρίδες περίπου μένανε αζήτητα στα ράφια των βιβλιοπωλείων», εξαντλούνται. Συγχρόνως, εμφανίζονται τα πρώτα σχόλια για το ύφος του στρατηγού και τη λογοτεχνική αξία του έργου (Σεφέρης 1937, Φωτιάδης και Βενέζης 1938).

Πρότυπο δημοκρατικού ήθους
Η τρίτη «ανακάλυψη» του στρατηγού συμβαίνει στα χρόνια της Κατοχής, με το δοκίμιο του Γιώργου Θεοτοκά «Ο στρατηγός Μακρυγιάννης» (Οκτ. 1941) και, λίγο αργότερα, με την περίφημη διάλεξη του Γιώργου Σεφέρη «Ενας Ελληνας. Ο Μακρυγιάννης», που δόθηκε στην Αλεξάνδρεια και στο Κάιρο τον Μάιο του 1943. Με το διπλό αυτό εγχείρημα, ο Μακρυγιάννης θα αναγορευθεί σε πρότυπο δημοκρατικού ήθους, ενώ το κείμενό του θα εκτιμηθεί ως αυθεντική αποτύπωση των διαχρονικά σταθερών αξιών του ελληνισμού και ως πηγή εθνικής αυτογνωσίας. Κυρίως, όμως, ο Μακρυγιάννης θα προβληθεί ως πρόγονος και ως «δάσκαλος» της λεγόμενης «γενιάς του ΄30», προκειμένου να υποστηρίξει τον εθνικό ρόλο που τώρα διεκδικεί ο ελληνικός μοντερνισμός. Ο Μακρυγιάννης του Θεοτοκά φαίνεται να εκφράζει με υποδειγματικό τρόπο τις αξίες που ο ίδιος ο Θεοτοκάς αναζητούσε αρκετά χρόνια πριν, στο «Ελεύθερο Πνεύμα» (1929), όταν επιχειρούσε να εδραιώσει τις αξιώσεις μιας ανήσυχης και νεανικής καλλιτεχνικής «πρωτοπορίας». Είναι μια «εξαιρετική» προσωπικότητα, ένας «καλλιτέχνης από γεννησιμιού του» που γράφει «με πολλή τέχνη» και με «μπρίο», ένας «πολύ έντονα ατομικός» και «περίπλοκος» συγγραφέας. Ο κόσμος των «Απομνημονευμάτων» , γράφει ο Θεοτοκάς, «βράζει από νεανικές ορμές. Μέσα στον πρωτογονισμό του και στις φρικιαστικές κάποτε λεπτομέρειες της ζωής του, αισθανόμαστε έναν εφηβικό οργασμό». Ο εμφατικά νεανικός, παρορμητικός, «φαντασιόπληκτος» και «περιπαθής» Μακρυγιάννης του Θεοτοκά έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον δύσκολο, τραγικό και συλλογικό Μακρυγιάννη που προτείνει (και επιβάλλει) λίγο αργότερα ο Σεφέρης. Ο δικός του στρατηγός δεν αφηγείται, όπως εκείνος του Θεοτοκά, «το παράξενο παραμύθι της ζωής του» αλλά «μια ιστορία των συναισθημάτων του λαού του». Τονίζοντας τη δυσκολία της έκφρασης του Μακρυγιάννη σε γραπτό λόγο, τη χειροτεχνική του εφευρετικότητα αλλά και τη δυσκολία της ανάγνωσης του «απελέκητου» γραψίματός του, ο Σεφέρης επιχειρεί την ταύτιση των όρων παραγωγής της λαϊκής τέχνης με εκείνους της μοντέρνας.

Ο Μακρυγιάννης μετά τον Σεφέρη
Παρότι η ανάγνωση του Σεφέρη, υποβοηθούμενη και από τη σχολική της κανονικοποίηση, αποτελεί ως τις μέρες μας την κεντρική εκδοχή του μακρυγιαννικού μύθου, στα μεταπολεμικά χρόνια αναπτύσσονται και άλλες εκδοχές. Ηδη το 1946, ο Γ. Βαλέτας χαρακτήριζε τα «Απομνημονεύματα»«διείσδυση μαρξιστικής μορφής στις ρίζες των (ιστορικών) περιστατικών». Η μετάλλαξη του μακρυγιαννικού μύθου σε λαϊκιστικό ευαγγέλιο της Αριστεράς (και του ευρύτερου προοδευτικού χώρου) στις μεταπολεμικές δεκαετίες είναι φαινόμενο που όλοι γνωρίζουμε εμπειρικά, αλλά δεν έχει ακόμα επαρκώς μελετηθεί. Πιο πρόσφατα εξάλλου, και με κεντρική αναφορά στα «Οράματα και Θάματα» του Μακρυγιάννη (α΄ έκδ. 1983), ο Ζήσιμος Λορεντζάτος θα επιχειρήσει να μεταφέρει τον στρατηγό από το πεδίο της εθνικής και αισθητικής ιδεολογίας σε εκείνο της μεταφυσικής (δηλαδή: της νεοορθοδοξίας). Ο Μακρυγιάννης τώρα μεταλλάσσεται σε αχρονικό σύμβολο, ιεροποιείται και προτείνεται ως αντικείμενο λατρείας, καθώς ο Λορεντζάτος αρνείται κατηγορηματικά την αρμοδιότητα των ιστορικών να κρίνουν το ιερό κειμήλιο που είναι τα γραφτά του.

Ο Τάκης Καγιαλής είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.