Το ειρωνικό παιχνίδι του Κυριακίδη

Τον λένε Δ.Χ. και είναι ένας άνθρωπος «δημοσίας χρήσεως»: ο κεντρικός ήρωας στην (Ανθρώπινη) Κωμωδία, την καινούργια νουβέλα του Αχιλλέα Κυριακίδη (Εκδ. Πόλις). Ενας ήρωας που ο αναγνώστης μπορεί να τον χρησιμοποιήσει, να τον ερμηνεύσει, να τον «διαβάσει» όπως επιθυμεί, και αν θελήσει μπορεί να τον δεχτεί μερικώς ή απολύτως, ή και να τον απορρίψει. Ετσι, από την πρώτη κιόλας σελίδα, ο συγγραφέας μάς κλείνει το μάτι δηλώνοντας ότι λογοτεχνία σημαίνει πολλαπλές ζωές, ίσως και ζωές που θα μπορούσαμε να έχουμε ζήσει. Τίποτα όμως από όλα αυτά δεν λέγεται με θεωρητικούρες. Ολα λέγονται με ένα παιχνίδι του μύθου με τη γλώσσα- ή, της γλώσσας με τον μύθο- και εδώ ο Κυριακίδης κεντάει.

Από τη μια, λοιπόν, έχουμε τέσσερις εκδοχές ζωής με τον Δ.Χ. να εμφανίζεται στην αρχή ως μονόχνοτος, μισάνθρωπος, μικροαστός-τραπεζικό στέλεχος αδιάφορο για το τι συμβαίνει γύρω του, που λαβαίνει ένα «δαμόκλειο τηλεφώνημα» του τύπου «αν θες να ζήσεις, έλα…». Επειτα εμφανίζεται ως βολεμένος διανοούμενος με λογοτεχνικά βραβεία, ερωτική γυναίκα και ανεξάρτητο παιδί, που βρίσκεται αντιμέτωπος με τη μομφή από τον ρομαντικό νυν αλκοολικό και γραφικό φίλο τον οποίο είχε καρφώσει στην Ασφάλεια. Στη συνέχεια τον βλέπουμε ως επιστήμονα βαλκανιολόγο που δειλιάζει να φανερώσει τις απόψεις του υπέρ των μεταναστών και, τέλος, ως παρία από την Πρεμετή της Αλβανίας που αρνείται την καταγωγή του κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης-σκούπας. Είναι τέσσερις διαφορετικές ιστορίες, παραλλαγές η μία της άλλης, που όλες πλέουν σε μια καφκική ατμόσφαιρα, είναι φτιαγμένες με τις ίδιες πρώτες ύλες (τον Δ.Χ., μια ουλή στο πρόσωπο, ένα αυτοκίνητο που καίγεται, το επίθετο Παπαδημητρακόπουλος ως σημείο αναφοράς εδώ ενός δρόμου, εκεί ενός απελπισμένου ιδεολόγου, πιο πέρα ενός λοχαγού, κ.ο.κ.) και οδηγούνται όλες σε ένα αδιέξοδο με τον πρωταγωνιστή Δ.Χ. μπλεγμένο σε μια απειλητική κατάσταση. Από την άλλη, έχουμε μια ειρωνική ματιά στα πράγματα που ξεδιπλώνεται μέσα από μια πολυπρισματική αφήγηση, με απανωτά ευρήματα χωρίς εξυπνακισμό, με υποδόριο χιούμορ, με σαρκασμό ή δραματικές κορυφώσεις, με αναφορές σε εμβληματικές φράσεις της λογοτεχνίας (Κάφκα, Ομηρος, Σινόπουλος), με λογοπαίγνια, με παρηχήσεις, με σημαινόμενα από την ελληνική πραγματικότητα των τελευταίων 60 χρόνων. Αλλά και με παραγράφους 16 αράδων χωρίς τελεία ή με εναλλαγές στο ύφος, στον ρυθμό και στη γωνία θέασης (διότι ο Κυριακίδης έχει και την πετριά του κινηματογραφιστή- επιτυχημένου μάλιστα). Ολα αυτά μέσα σε μόλις 62 σελίδες, τόσο ανάλαφρα πυκνές που ο αναγνώστης ξαναγυρνά πίσω για να αναστοχαστεί τα όσα διάβασε.

Τι διαβάζουμε στην Κωμωδία; Διαβάζουμε ότι δεν πάει άλλο με την απάθεια και την αδράνεια, με τα μυστικά και τα ψέματα, με την υποκρισία και τον φόβο. «Δεν πάει άλλο»- η φράση εμφανίζεται σε όλες τις ιστορίες- αν θέλουμε να ζήσουμε ή μάλλον αν θέλουμε να έχουμε ζήσει. Σε αυτή την απόχρωση κρύβεται το κλειδί του βιβλίου και το σχόλιο του Κυριακίδη. Διότι, όπως μου εξηγούσε προχθές ο συγγραφέας, «ζούμε με τις αναμνήσεις από το παρελθόν και τις προβολές στο μέλλον, αλλά το παρόν μας παραμένει φευγαλέο». Ποια είναι η λύση; Να πάρουμε το ρίσκο και να βουτήξουμε στην εποχή μας, κάτι που δεν το κάνουν στη νουβέλα ούτε ο διανοούμενος ούτε ο επιστήμονας ούτε ο παρίας, αλλά ο μικροαστός! Αυτή είναι η ειρωνεία της ζωής.