Η φτήνια της πρόκλησης

Δύσκολο είναι μια γυναίκα με αυστηρή εσθήτα, προσεγμένες κινήσεις να προκαλέσει με την αύρα της και να ξεσηκώσει γύρω της ερωτικούς σπασμούς και εύκολο να σηκώσει το φουστάνι της και χωρίς εσώρουχο στη μέση του σαλονιού να μοστράρει την πραμάτεια της.

Διάβασα σε μια συνέντευξη του σκηνοθέτη Τόμας Οστερμάγιερ που μας επισκέπτεται φεστιβαλικώς για τρίτη φορά με έξι παραγωγές του να δηλώνει «πως στο θέατρο η πρόκληση είναι μπανάλ, η πρόκληση για την πρόκληση, βεβαίως». Οσοι έχουν την υπομονή να με διαβάζουν σαράντα χρόνια απ΄ αυτές τις φιλόξενες και ανεκτικές σελίδες θα θυμούνται ασφαλώς πως αυτή η θέση είναι για τον γράφοντα σχεδόν εμμονή, τόσο ώστε σε μερικούς να αποτελεί διαρκές αίτιο ενόχλησης και σε ευάριθμους διάθεση χλεύης. Κι όμως είναι κάτι αυτονόητο, αρκεί να συμφωνήσουμε και με τον Τόμας Οστερμάγιερ τι ορίζουμε ότι είναι πρόκληση, διότι υποθέτω πως όλοι συμφωνούμε τι είναι μπανάλ, φτηνό, χυδαίο.

Θα μου επιτρέψετε λοιπόν να ταξινομήσω και να κωδικοποιήσω τις μορφές και τις κλιμακώσεις της πρόκλησης, όπως μπορεί κανείς να τις συναντήσει τώρα (αλλά και στο παρελθόν) στη θεατρική σκηνή. Για να συνεννοηθούμε θα εντοπίσω τα φαινόμενα μόνο στη σκηνοθεσία, διότι η υποκριτική, εικαστική, μουσική, χορογραφική προκλητικότητα στις μέρες μας τουλάχιστον, άρα και η μπαναλιτέ, χρεώνεται και ανάγεται στη σκηνοθετική στρατηγική, δεδομένου πως μετά την εμφάνιση του σκηνοθέτη στο θέατρο ύστερα από 2.400

χρόνια από τη γέννηση του θεάτρου (πράγματι ο σκηνοθετισμός μόλις γιόρτασε τα 120 χρόνια του), η σκηνοθεσία αναλαμβάνει το βάρος και την ευθύνη (αλλά και την αποτυχία) μιας παράστασης, αφού όλοι οι άλλοι παράγοντες εκ προοιμίου έχουν αναλάβει την υποχρέωση να εκτελέσουν, να υλοποιήσουν και να εκφράσουν, ο καθένας στον τομέα του, το «όραμα» του σκηνοθέτη. Αυτός θα βρει τα ερμηνευτικά κλειδιά, αυτός θα επιλέξει το αρμόζον ύφος, αυτός θα εστιάσει τα πράγματα σε ορισμένες πτυχές του συγγραφικού κειμένου, αυτός θα ισορροπήσει την των πραγμάτων σύστασιν, που όριζε ο Αριστοτέλης. Αρα ο σκηνοθέτης θα χρεωθεί αν το αποτέλεσμα είχε την μπαναλιτέ μιας πρόκλησης. Ιδού λοιπόν τα ασυνείδητα και τα συνειδητά σκηνοθετικά προτάγματα που οδηγούν στις πάσης φύσεως προκλήσεις.

Α. Ο σκηνοθέτης είναι απαίδευτος, ακαλλιέργητος ή και, το χειρότερο, ημιμαθής ή, ακόμα χειρότερο, όψιμα ενημερωμένος, κάτι σαν νεόπλουτος της θεατρικής προίκας. Σ΄ αυτές τις περιπτώσεις η πρόκληση κατάγεται από ασχετοσύνη, από πασαλείμματα, από αχώνευτες ιδέες, θεωρίες που έχουν στοιβαχτεί μέσα στον σκηνοθέτη και σπεύδει να τις ξεράσει αχώνευτες για να μας δείξει τη «λογιοσύνη» του. Συγχέει στυλ και εποχές, αισθητικές σχολές, υποκριτικές τεχνικές, ιδεολογικά ρεύματα, αφού μέσα του έχουν αποτελέσει μια τουρλού-τουρλού σαλάτα. Η έπαρση της άγνοιας εκ των πραγμάτων είναι μια πρόκληση και γίνεται φτηνή, αφού προβάλλεται με το καμάρι που έχει το γύφτικο σκεπάρνι.

Β. Μια άλλη πρόκληση έχει να κάνει με σκηνοθέτες ενημερωμένους και μελετημένους, οι οποίοι όμως θεωρούν τη γνώση τους τόσο σημαντική ώστε εν πρώτοις την επενδύουν στον συγγραφέα που ερμηνεύουν. Συνήθως ο συγγραφέας, όταν είναι κλασικός ή έχει κερδίσει τη ζαριά του χρόνου, δεν έχει ανάγκη από εξηγήσεις, δείξεις, αποδομήσεις, ξηλώματα και μπαλώματα για να γίνει κατανοητός από το κοινό. Ο σπουδαρχίδης όμως σκηνοθέτης θέλει σώνει και καλά να αποδείξει πόσα διάβασε, τι ξεσκόλισε για να τον προσεγγίσει. Και γεμίζει τις παραστάσεις του «μαλάματα» αντί να «μιλήσει απλά». Αλλά δεν του δίνεται «αυτή η χάρη». Σ΄ αυτό το σκηνοθετικό προκλητικό σύνδρομο όσο μεγαλύτερη είναι η σκηνοθετική προβολή λογιοσύνης τόσο ταπεινώνεται το κοινό που αντιμετωπίζεται ως μάζα απαίδευτων που χρειάζονται φύρερ, το οποίο μάλιστα οφείλουν και να το επιδοκιμάζουν με ενθουσιώδη «χάιλ». Η σκηνοθετική πρόκληση αντιμετωπίζει τότε ως μπανάλ το κοινό. Γ. Η τρίτη κατηγορία προκλητικής σκηνοθετικής πρόθεσης είναι το συγγραφικό σύνδρομο. Ο σκηνοθέτης πάσχει από μειονεξία και θεωρεί πως το επάγγελμά του εκλαμβάνεται ως τεχνικό, διεκπεραιωτικό και ως εκ τούτου υπηρετικό, νιώθει πως η κοινή αντίληψη και η ιστορία της τέχνης του θεάτρου θεωρούν πρώτον κινούν το κείμενο, τον συγγραφέα. Ετσι για να ξεπεράσει το σύμπλεγμα κατωτερότητας μετατρέπεται σε συγγραφέα. Αλλά πώς; Οχι γράφοντας δικά του έργα, πράγμα θεμιτό αλλά άκρως επικίνδυνο, αφού αντιλαμβάνεται πως δεν είναι εύκολο πράγμα, εξάλλου δεν είναι και αυτονόητο πως θα γίνει γράφοντας Σαίξπηρ, Τσέχωφ, Μπέκετ, Πίντερ. Αρα τι μένει; Διόρθωση του Σαίξπηρ, του Τσέχωφ κ.τ.λ. Αλλάζει σκηνές, ξαναγράφει διαλόγους, παρεμβάλλει, εμβόλιμα, δικά του ή ξένα κείμενα, υπονομεύει σκηνικές συγκρούσεις με το να μεταποιεί το ήθος των προσώπων, ενώ κρατάει το αυθεντικό κείμενο. Συνήθως αλλάζει εποχή, χωρίς να υπολογίζει τις αναλογίες, έτσι τα πρόσωπα, οι ιδέες, τα ήθη των κλασικών κειμένων γελοιοποιούνται με αποτέλεσμα η σκηνοθεσία εμμέσως πλην εκκωφαντικώς να «αποδεικνύει» ότι ο Σαίξπηρ ή ο Πιραντέλο δεν ήξεραν τι τους γινόταν, ενώ ο τολμητίας σκηνοθέτης αναδεικνύεται και ο σοφός συγγραφέας, τόσο ώστε στην επόμενη σκηνοθεσία να μπορεί να κρατήσει μόνο τον τίτλο ενός κλασικού έργου (ως ταμειακό κράχτη), αλλά να αλλάξει στο κείμενο τον αδόξαστο, κυριολεκτικά.

Δ. Τα θλιβερότερα δείγματα σκηνοθετικής πρόκλησης και τα πολυπληθέστερα έχουν να κάνουν με την παντελή αδυναμία ενός σκηνοθέτη να διδάξει και να καθοδηγήσει ηθοποιούς. Η πλήρης άγνοια και ασχετοσύνη από πού να πιάσει ένα ρόλο και να τον αναλύσει στον υποψήφιο ερμηνευτή και πώς να τον εντάξει στο σκηνικό υποκριτικό σύνολο, τον αναγκάζουν να αφήσει τάχα απόλυτη ελευθερία στις πρωτοβουλίες των ηθοποιών. Και δεδομένου πως κάθε ηθοποιός, με το αταβιστικό σύνδρομο 2.400 ετών χωρίς σκηνοθέτη, απεχθάνεται τον γκιουλέκα, τον τροχονόμο, τον τύραννο και τον εκμεταλλευτή του μόχθου του (χαρακτηριστικά οικεία στα καμαρίνια), η παράσταση γίνεται ένα γαϊτανάκι όπου ο καθένας τραβάει τον δρόμο του και ο σκηνοθέτης καυχιέται πως το προϊόν του διακρίνεται από «πολυσημία», πλουραλιστική αισθητική και ανατρεπτική λογική!!

Ε. Υπάρχει και μια άλλη όχι σπάνια κατηγορία. Οι ηθοποιοί και οι άλλοι συντελεστές πιάνουν στον αέρα ότι ο σκηνοθέτης δεν σκαμπάζει και αρχίζουν να τον δουλεύουν ρωτώντας τον για να εισπράττουν ιδεολογικές και αισθητικές μπουρμπουλήθρες. Κάνουν ότι συμφωνούν με τις «σοφές» απόψεις του και κάνουν ό,τι θέλουν επαινώντας κάθε τόσο τις έξοχες λύσεις του!!

Ολα αυτά είναι προκλήσεις μπανάλ, φτηνές, φτηνιάρικες, χυδαίες και συχνά εμετικές. Αλλά όλες λύσεις και ενέργειες ΕΥΚΟΛΕΣ. Το φτηνό είναι φτηνό.

Τα θλιβερότερα δείγματα σκηνοθετικής πρόκλησης και τα πολυπληθέστερα έχουν να κάνουν με την παντελή αδυναμία ενός σκηνοθέτη να διδάξει ηθοποιούς