«Δουλέψαμε πολύ για να πετύχουμε τα χάλια μας»

ΤΟΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΩΣ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ. ΤΟΝ ΞΕΡΟΥΜΕ
ΚΑΙ ΩΣ ΔΟΚΙΜΙΟΓΡΑΦΟ. ΥΠΗΡΞΕ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΠΡΕΣΒΗΣ ΤΗΣ
ΓΑΛΛΙΑΣ ΣΤΗΝ ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ ΟΤΑΝ ΞΕΣΠΑΣΕ ΑΝΑΠΑΝΤΕΧΑ
Η ΜΕΓΑΛΗ ΚΡΙΣΗ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΤΟ ΚΡΑΧ ΤΟΥ 1929
ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΟΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ
ΓΙΑ ΤΗ ΛΥΤΡΩΣΗ ΠΟΥ ΕΠΗΛΘΕ ΤΟ 1933. ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ
ΤΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΠΟΥ ΕΣΤΕΛΝΕ ΤΟΤΕ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ,
Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΘΑ ΒΡΕΙ ΠΟΛΛΕΣ
ΑΝΑΛΟΓΙΕΣ ΜΕ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΗΜΕΡΑ
Ο Κλήρος του μεσημεριού και το Ατλαζένιο γοβάκι του είναι δύο από τα έργα του που κατέχουν περίοπτη θέση στον θεατρικό κανόνα του 20ούαιώνα. Το αμετάφραστο ακόμη στα ελληνικά Το μάτι ακούει είναι από τα διαυγέστερα κείμενα αισθητικής κριτικής που διαθέτει η σύγχρονη εποχή. Ξέρουμε κι άλλα γι΄ αυτόν. Χάρη στον κινηματογράφο τον μάθαμε ως μάλλον ανάλγητο αδελφό της Καμίγ Κλωντέλ, της παθιασμένης και ελαφρώς σαλεμένης γλύπτριας την οποία ενσάρκωσε η Ιζαμπέλ Ατζανί. Ξέρουμε ακόμη πως υπήρξε και θρησκευόμενος καθολικός, σε καιρούς άθεους. Ξέρουμε, τέλος, πως για να εξασφαλίζει τα προς το ζην ασκούσε το ευγενές λειτούργημα του διπλωμάτη. Ο Πωλ Κλωντέλ υπήρξε πρόξενος της Γαλλίας στη Γερμανία, επιτετραμμένος στην Ιταλία, πληρεξούσιος υπουργός στη Βραζιλία, πρεσβευτής στην Ιαπωνία και στην Ουάσιγκτον.

Πώς φαντάζεστε έναν πρεσβευτή ο οποίος είναι και σημαντικός συγγραφέας; Προσωπικά είχα πάντα στο μυαλό μου κάποιον ελαφρώς ντιλετάντη, ο οποίος γεμίζει τα κενά του χρόνου που του αφήνει το γράψιμο με επίσημα δείπνα, καλοφτιαγμένους λόγους και λοιπές διπλωματικές εργασίες. Δεν ήταν σίγουρα η περίπτωση του δικού μας Γιώργου Σεφέρη ο οποίος διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις συνομιλίες της Ζυρίχης για το Κυπριακό. Τα κείμενα που συνθέτουν τον τόμο « Η κρίση » αποδεικνύουν ότι δεν είναι και η περίπτωση του Πωλ Κλωντέλ. Είναι επιστολές που στέλνει στο υπουργείο των Εξωτερικών ο πρέσβης της Γαλλίας στην Ουάσιγκτον από το 1928 έως το 1932. Ο συντάκτης τους ομολογεί την τεχνική άγνοιά του, την ανεπάρκειά του στα ζητήματα οικονομικής διαχείρισης. Είναι όμως αυτή ακριβώς η ανεπάρκεια που τις κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρουσες.

Διαβάζοντας τα κείμενα αυτά του Πωλ Κλωντέλ, ο αναγνώστης οφείλει να θυμηθεί τη διττή σημασία της λέξης «κρίση» στα ελληνικά. Από τη μια, η κρίση περιγράφει μια κατάσταση αβεβαιότητας, ανεξέλεγκτης ανισορροπίας, μια σεισμική δόνηση του ανθρώπινου σύμπαντος η οποία κινδυνεύει να θάψει την ύπαρξη κάτω από τα ερείπιά της. Σε αυτή την περίπτωση, λέμε ότι «βρισκόμαστε σε κρίση»- είναι η περίπτωση της σημερινής Ελλάδας. Από την άλλη, η ίδια λέξη περιγράφει την απαραίτητη πνευματική ενέργεια που απαιτείται ούτως ώστε η φαιά μας ουσία να μπορέσει να συλλάβει τον εαυτό μας και τον κόσμο. Σε αυτή την περίπτωση, λέμε ότι «έχουμε κρίση»- αυτή την «κρίση» αναζητά η ελληνική κοινωνία σήμερα.

Δεν χρειάζεται να πω το προφανές: αν έχει κάποιο λόγο ο έλληνας αναγνώστης να διαβάσει αυτά τα κείμενα είναι για να αναζητήσει αναλογίες με αυτό που του συμβαίνει σήμερα. Αναλογίες υπάρχουν. Υπάρχουν όμως και διαφορές και δεν ξέρω τι από τα δύο πρέπει να μας τρομάζει περισσότερο, οι αναλογίες, ή το δυσανάλογο των μεγεθών. Διανοούμενος
Ο διπλωμάτης Κλωντέλ τροφοδοτεί το υπουργείο του με ακριβή στοιχεία και των αριθμών και δεν αφήνει τίποτε στην τύχη. Δεν ξεχνάει επίσης το οικονομικό χρέος της Γαλλίας προς τις ΗΠΑ και τη δασμολογική πολιτική της μεγάλης χώρας, η οποία πλήττει την οικονομία της δικής του χώρας. Στο σημείο αυτό δεν μπορώ να μην επισημάνω ότι ο κύριος πρέσβης προστρέχει στον κύριο διανοούμενο ο οποίος με μια χορευτική στροφή προσπαθεί να υποστηρίξει τα συμφέροντά του. Βάζει η Αμερική δασμούς στα «είδη πολυτελείας», τα οποία αποτελούν τον κύριο όγκο των γαλλικών εξαγωγών; Τι θα πει «είδος πολυτελείας» αναρωτιέται; Κάτι το οποίο δεν είναι «είδος πρώτης ανάγκης». Μήπως λοιπόν, με αυτή τη λογική, θα πρέπει να δασμολογήσετε και τα πνευματικά προϊόντα, που και αυτά δεν είναι «είδη πρώτης ανάγκης»; Κανείς δεν το θέλει αυτό. Ο,τι ισχύει λοιπόν για έναν πίνακα του Βιγιάρ ή για ένα μυθιστόρημα της Κολέτ, πρέπει να ισχύει και για τα κοσμήματα του Καρτιέ και τα αντικείμενα του Λαλίκ.

Διανοούμενος λοιπόν ο διπλωμάτης Κλωντέλ, ο οποίος μοιράζεται τις ψευδαισθήσεις του κόσμου του. Μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε εν μέσω της ανεμελιάς μιας εποχής που χαρακτηρίστηκε, και όχι αδίκως, Μπελ Επόκ. Ο φόρος του αίματος που έχει καταβληθεί είναι εξοντωτικός, μια ολόκληρη ευρωπαϊκή γενιά έχει θυσιαστεί στα χαρακώματα και όλοι πιστεύουν, πέφτοντας έξω, ότι αυτό δεν πρόκειται να ξανασυμβεί.

Μαζί με τους υπόλοιπους και ο Κλωντέλ: «…αυτή η ώρα σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας εποχής, μιας νέας συμπεριφοράς των λαών, που επειδή ακριβώς γνωρίζουν πόσο πολύ εξαρτώνται οι μεν από τους δε, αρνούνται να ζητήσουν δικαιοσύνη στην περιπέτεια μιας πολεμικής σύρραξης.» Κανείς δεν περίμενε πως σε λιγότερο από είκοσι χρόνια τα στρατεύματα του Χίτλερ θα εισέβαλλαν στην Πολωνία.

Σε άλλα σημεία αποδεικνύεται, αντιθέτως, άκρως διορατικός: «Σε όλα αυτά τα μέτωπα, ο αμερικανικός ανταγωνισμός έχει μόλις ξεκινήσει. Λόγω της υπερδιέγερσης που του έχει προκαλέσει η κρίση, απειλεί να είναι καταστροφικός για την Ευρώπη, εκτός αν η σύσταση καρτέλ, του μόνου μέσου με το οποίο μπορεί να προστατευτεί η βιομηχανία του παλαιού κόσμου, καταφέρει να ανακόψει αυτήν την επίθεση.» Θα χρειαστεί, ως γνωστόν, ένας ακόμη Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Δεύτερος, για να μπορέσει ο «παλαιός κόσμος» να οργανώσει το προστατευτικό του καρτέλ. Θα το βαφτίσουν «Συνθήκη Ανθρακα και Χάλυβα», θα το μετονομάσουν σε ΕΟΚ και κατόπιν σε Ευρωπαϊκή Ενωση, αυτήν που σήμερα κακοποιούν οι ανεπαρκείς ηγέτες της.