Κορτώ, όπως Σοστακόβιτς, σε σοβιετικό ντεκόρ

«Στράφηκα στη λογοτεχνία επειδή δεν έχω τη στόφα του συνθέτη». Ο Αύγουστος Κορτώ είναι αυτοδίδακτος πιανίστας και φαινόμενο λογοτεχνικής παραγωγής (13 βιβλία στα 31 του!) που άφηνε ανέκαθεν την κλασική μουσική να διατρέχει τα βιβλία του κάτω από τις γραμμές. Ωστόσο, το καινούργιο του μυθιστόρημα, το Δεκαέξι (Καστανιώτης), είναι τελείως διαφορετικό. Τοποθετείται στη μετασταλινική Σοβιετική Ένωση του 1953, μόλις έχει αναλάβει ο Χρουστσόφ, και είναι εμπνευσμένο από τον αγαπημένο του καθεστώτος συνθέτη, τον περίφημο Ντμίτρι Σοστακόβιτς (με μικρή δόση Χατζιδάκι), αλλά ταυτόχρονα είναι και το πλέον αυτοβιογραφικό του συγγραφέα. Ο Κορτώ εξακολουθεί να κρύβεται πίσω από το ψευδώνυμό του, αλλά εδώ εκθέτει τα απωθημένα πάθη του και τις αγωνίες του κι ίσως αυτό ακριβώς να δικαιώνει τελικά το εγχείρημά του, παρότι το σοβιετικό ντεκόρ του, «κλωτσάει». Το Δεκαέξι εκτυλίσσεται σαν μυθιστόρημα μυστηρίου γύρω από την αινιγματική ταυτότητα και τον αινιγματικό θάνατο ενός διάσημου συνθέτη και ταυτόχρονα γύρω από τη χαμένη τελευταία συμφωνία του (τη Δέκατη Έκτη) που για κάποιον αινιγματικό λόγο υποδαυλίζει μαζικές αποσκιρτήσεις από την ΕΣΣΔ. Στην ουσία του όμως, αυτό το μυθιστόρημα αναζητά παράλληλα τον ρόλο του καλλιτεχνικού έργου και του δημιουργού του, υποστηρίζει την αυτονομία του δημιουργήματος και προτείνει μια δική του εκδοχή για την ανατρεπτική δύναμη της υψηλής τέχνης.

Κεντρικός χαρακτήρας του εδώ είναι ο νεκρός συνθέτης Πιοτρ Ραμπίνοβιτς, διαχρονικός χαϊδεμένος του κομμουνιστικού κόμματος, ο οποίος αποκαλύπτεται σταδιακά στον αναγνώστη μέσα από την έρευνα του 30χρονου βοηθού του Αλεξέι Σαμοϊλένκο. Πρόκειται για έναν μουσικολόγο θαυμαστή του, ο οποίος καλείται από τον Χρουστσόφ αυτοπροσώπως (!) να βρει την τελευταία του παρτιτούρα καθώς και τη σύνδεση της μουσικής του με τους θανάτους των τελευταίων εκτελεστών της και τις αποσκιρτήσεις Σοβιετικών πολιτών που αποσταθεροποιούν, λέει, τη χώρα. Αλλιώς το ίνδαλμά του θα μεταβληθεί σε αποδιοπομπαίο τράγο και θα σβηστεί από τον χάρτη της παγκόσμιας κουλτούρας! Από εκεί και πέρα, το Δεκαέξι γίνεται… μπαρόκ. Και τι δεν βρίσκει κανείς εδώ: τους έρωτες της έφηβης Σβετλάνας Στάλιν για ώριμους Εβραίους, τους νόθους γόνους και τα δαχτυλίδια των Ρομανόφ, τους ομοφυλοφιλικούς πόθους των ιερέων του Βατικανού, το Όσκαρ του Χατζιδάκι, αλκοολικά μαντρόσκυλα της Κα Γκε Μπε και πράκτορες της Μοσάντ, γεωπολιτικά παιχνίδια και οιδιπόδεια συμπλέγματα, καλλιτεχνικούς συμβιβασμούς και ανυποχώρητους καλλιτεχνικούς στόχους. Τη μυθολογία και την κόπρο δηλαδή που τυλίγει έναν χαρισματικό δημιουργό, με τον Κορτώ όμως να διολισθαίνει σε πλατειασμούς, φλυαρίες, καρικατούρες και κλισέ καθώς και σε ένα λεξιλόγιο παράφωνο (κωλάθρα, ποτηράκλα, κωθώνι κ.ά.). Δεν αρκεί (ευτυχώς) να πατήσεις στα απομνημονεύματα του Σοστακόβιτς και στη Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια για να κτίσεις ένα πειστικό υπαρξιακό μυθιστόρημα.

Είναι λοιπόν ένα καπρίτσιο όλο αυτό, ενός εκκεντρικού συγγραφέα που είχε εμφανιστεί στα γράμματα με ερωτογραφήματα ( Το βιβλίο των βίτσιων , Εξάντας, 1999); Όχι ακριβώς. «Ο Ραμπίνοβιτς είμαι εγώ» μου εξομολογήθηκε ο Κορτώ, επισημαίνοντας ότι έδωσε στον ήρωά του το δικό του αληθινό όνομα (Πέτρος) αλλά και ότι συνέθεσε τη Δέκατη Έκτη συμφωνία του! «Θεωρώ τον Σοστακόβιτς αντάξιο του Μπετόβεν» εξήγησε «και τον Χατζιδάκι μέντορά μου κι ας μην τον έχω γνωρίσει, αφού τα κείμενά του ήταν σχολείο για μένα. Έπειτα έχω πολύ μεγάλη αγάπη για τους Ρώσους μουσικούς του 20ού αιώνα (Σοστακόβιτς, Προκόπιεφ, Στραβίνσκι κτλ.), και πάντως ήθελα να κινηθώ μακριά από την καθημερινότητά μου». Έτσι, η αντιφατική προσωπικότητα του Ρώσου πιανίστα και συνθέτη ενέπνευσε τον Ραμπίνοβιτς και αυτός με τη σειρά του ντύθηκε με τον χαρακτήρα του Κορτώ: μονήρης, στοιχειωμένος από τα αδιέξοδά του, ερωτικά εσωστρεφής απέναντι και στα δύο φύλα και, κυρίως, κρυμμένος πίσω από το έργο του. Εκεί βρίσκεται και το κλειδί αυτού του μυθιστορήματος. Γιατί τα έργα τέχνης, μοιάζει να μας λέει ο Κορτώ, μπορεί να μην αλλάζουν τον κόσμο αλλάζουν όμως εμάς. Έτσι και η «Δεκαέξι» μπορεί να μην προκάλεσε μια επανάσταση αλλά «έκανε τις σταματημένες καρδιές να χτυπούν και πάλι».