Το δίλημμα του Αβεσσαλώμ

Η εικόνα που έχουμε σήμερα για τον εαυτό μας και τον κόσμο διαμορφώθηκε από τρεις μεγάλες επιστημονικές επαναστάσεις: την κοπερνίκεια, τη δαρβίνεια και τη φροϋδική. Καθεμιά από τις τρεις ήταν κι ένα βαρύ πλήγμα για την ανθρώπινη αυταρέσκεια. Η κοπερνίκεια επανάσταση έδειξε ότι δεν ζούμε στο κέντρο του σύμπαντος αλλά σε μια γωνιά του και ότι δεν περιστρέφονται τα άλλα ουράνια σώματα γύρω μας, αλλά εμείς περιστρεφόμαστε γύρω από τον ήλιο. Η δαρβίνεια επανάσταση αποκάλυψε ότι δεν είμαστε κάτι ξέχωρο από το ζωικό βασίλειο και τον υπόλοιπο οργανικό κόσμο αλλά τμήμα τους και μάλιστα προϊόν τους. Και η φροϋδική επανάσταση μάς έμαθε ότι η ψυχή μας δεν είναι ενιαία, ότι περιλαμβάνει ένα ξένο, σκοτεινό κομμάτι, που επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τη συμπεριφορά μας.

Από τις τρεις επαναστάσεις, αυτή του Δαρβίνου είναι στην πραγματικότητα η πιο φιλική προς τον άνθρωπο. Αντί να μας εξορίζει σε μια επαρχία του ηλιακού συστήματος, όπως κάνει ο Κοπέρνικος, αντί να διαλύει την οικειότητά μας με τον ίδιο τον εαυτό μας, όπως κάνει ο Φρόυντ, μας χαρίζει ένα αναρίθμητο πλήθος συγγενών, κοντινών και μακρινών, και μας προτρέπει να τους γνωρίσουμε καλύτερα, να συναισθανθούμε τους βαθύτερους δεσμούς που μας ενώνουν μαζί τους. Παρόλα αυτά, για πολλούς ανθρώπους η δαρβίνεια επανάσταση είναι η πιο ανησυχητική από τις τρεις, εκείνη που δυσκολεύονται περισσότερο ν΄ αποδεχτούν. Φαίνεται πως η ιδέα της εξορίας στην ερημιά και η ιδέα της ετεροκίνητης συνείδησης είναι λιγότερο ανυπόφορες από την ιδέα μιας ταπεινής καταγωγής…

Πολλοί νομίζουν ακόμα και σήμερα πως ο Δαρβίνος ανακάλυψε (ή υπέθεσε) την εξέλιξη των ειδών. Καταρχάς, ο Δαρβίνος απέφευγε τον όρο «εξέλιξη» (ο οποίος παραπέμπει στο προσφιλές τότε δόγμα της συνεχούς προόδου) και μιλούσε, με πολύ πιο ακριβολόγο τρόπο, για «καταγωγή μέσω τροποποίησης». ΄Επειτα, η ιδέα ότι οι σημερινές μορφές ζωής κατάγονται από άλλες, πολύ διαφορετικές, είναι πανάρχαια. Τη συναντάμε ως φιλοσοφική θεωρία ήδη τον 6ο αιώνα π.Χ., στον Αναξίμανδρο, και την εποχή του Δαρβίνου είχε αρκετούς θιασώτες ανάμεσα στους επιστήμονες και τους πιο φωτισμένους ανθρώπους. Η επανάσταση του Δαρβίνου συνίστα- ται στο ότι έλυσε το αίνιγμα του μηχανισμού της διαφοροποίησης των ειδών, εκεί που άλλοι, πριν από αυτόν, έδιναν λανθασμένες, εύκολα ανασκευάσιμες εξηγήσεις. Με τον τρόπο αυτό έβαλε τις βάσεις για να γίνει η εξέλιξη της ζωής όχι απλώς επιστημονική θεωρία αλλά επιστημονικό γεγονός. Επρόκειτο για μια σύλληψη που σήμερα δεν είναι εύκολο να συνειδητοποιήσουμε πόσο μεγαλοφυής ήταν, πόσο ρηξικέλευθη, πόσο αντίθετη στις διανοητικές συνήθειες της εποχής της- ακριβώς επειδή έχει γίνει πια αναπόσπαστο μέρος του σύγχρονου κοσμοειδώλου. ΄Ως το 1831, χρονιά που ο Δαρβίνος ξεκίνησε το περίφημο ταξίδι του με το πλοίο Μπιγκλ, είχαν ανακαλυφθεί πολλά απολιθώματα, που έδειχναν ολοκάθαρα ότι έζησαν κάποτε στη γη όντα πολύ διαφορετικά από αυτά που γνωρίζουμε σήμερα. Αλλά η σχέση τους με τα σημερινά πλάσματα ήταν ένα μυστήριο. Οι δημιουργιστές, όπως θα τους λέγαμε σήμερα, είχαν αναγκαστεί να μετακινηθούν από την παραδοσιακή θέση τους, ότι ο Θεός δημιούργησε τα είδη μια κι έξω στην αρχή του χρόνου, και υπέθεταν τώρα μια σειρά διαδοχικών καταστροφών όπως ο βιβλικός Κατακλυσμός, μετά τις οποίες ο Θεός ξανάπιανε δουλειά. ΄Οσοι δυσπιστούσαν σ΄ αυτή την ερμηνεία προτιμούσαν να κρατούν τις αμφιβολίες τους για τον εαυτό τους (όπως έκανε για πολύ καιρό και ο ίδιος ο Δαρβίνος), αφ΄ ενός για να μην επισύρουν τη φοβερή κατηγορία για αθεϊσμό, αφ΄ ετέρου επειδή δεν είχαν ν΄ αντιπροτείνουν μια πραγματικά τεκμηριωμένη εξήγηση.

Σήμερα ξέρουμε ότι το σώμα, ή αρχείο, των απολιθωμάτων παρουσιάζει πολύ περισσότερες συνέχειες παρά ασυνέχειες ανάμεσα στις διαδοχικές μορφές ζωής. Την εποχή του Δαρβίνου όμως η έρευνα των γεωλογικών στρωμάτων βρισκόταν ακόμα στα σπάργανα. Τα απολιθώματα που είχαν βρεθεί δεν επαρκούσαν για μια σχετικά συνεκτική ιστορία της ζωής στον πλανήτη μας. Δεν υπήρχε τρόπος να συνδεθούν οι προϊστορικές μορφές ζωής με τις σύγχρονες.

Ο Δαρβίνος άρχισε να διαισθάνεται τη σωστή απάντηση (και πόση διαίσθηση χρειαζόταν γι΄ αυτό!) μελετώντας απολιθωμένα και σύγχρονα είδη ζώων στη Νότια Αμερική και, λίγο αργότερα, τα διάφορα είδη σπίνων των απομονωμένων νησιών Γκαλάπαγκος. Παρατήρησε ότι πολλά προϊστορικά είδη είχαν παραπλήσια μορφή με σύγχρονα που ζουν στο ίδιο περιβάλλον, ότι όσο μεγαλώνει η γεωγραφική απόσταση τόσο μεγαλώνουν και οι διαφορές ανάμεσα στα είδη, ότι είδη που κατοικούν σε απομονωμένο περιβάλλον εμφανίζουν πολύ μεγαλύτερη διαφοροποίηση από τα αντίστοιχα είδη που ζουν σε ανοιχτές γεωγραφικές περιοχές. Όλα αυτά δεν μπορούσαν να εξηγηθούν με τη δοξασία ότι ο Θεός έπλασε το κάθε είδος χωριστά, είτε άπαξ είτε σε διαδοχικές φάσεις δημιουργίας (οι φο νταμενταλιστές βέβαια μπορεί ν΄ απαντούσαν ότι ο Θεός κάνει ό, τι του αρέσει και δεν θα μας δώσει λογαριασμό).

Βασισμένος στις παρατηρήσεις του, ο Δαρβίνος άρχισε να συνθέτει τη δική του εξήγηση γύρω από τρεις αξονικές υποθέσεις: α) μικρές, κληρονομήσιμες μεταβολές σε μερικά άτομα ενός πληθυσμού, β) φυσική επιλογή, γ) μεγάλη ηλικία της γης (ασύγκριτα μεγαλύτερη από τα 6.000 χρόνια, που ήταν η βιβλική και κυρίαρχη τότε εκδοχή!). Και οι τρεις υποθέσεις αποδείχτηκαν ορθές. Σε κάποια άτομα ενός πληθυσμού συμβαίνουν από καιρό σε καιρό μικρές γενετικές αλλαγές (μεταλλάξεις, όπως τις λέμε σήμερα). ΄Οσες από αυτές προσφέρουν στο άτομο ένα πλεονέκτημα στον ανταγωνισμό του με τα άλλα άτομα του είδους ή με άλλα είδη το βοηθούν να επιβιώσει και ν΄ αφήσει περισσότερους απογόνους, οι οποίοι κληρονομούν αυτό το πλεονέκτημα. Με το πέρασμα του χρόνου, που εδώ μετριέται με χιλιάδες κι εκατομμύρια γενιές, η μεταβολή αυτή θα διαδοθεί στον πληθυσμό και τελικά θα επικρατήσει: θα έχει προκύψει ένα καινούργιο είδος. Αυτή είναι η φυσική επιλογή.

Αμέσως βλέπουμε ότι η θεωρία του Δαρβίνου έχει ως υπόβαθρο κάτι βαθύτερο από τις τρεις κεντρικές παραδοχές του, μια ενορατική και ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα ιδέα: την ενότητα της ζωής, τη συνέχεια και αλληλεξάρτηση ανάμεσα στα είδη, ανάμεσα στη ζωή και το περιβάλλον της. Ένα είδος δεν τροποποιείται για να γίνει «ανώτερο», αλλά για να προσαρμοστεί καλύτερα στο περιβάλλον του, που αλλάζει και αυτό. Το τι συνιστά πλεονέκτημα ή μειονέκτημα για ένα πλάσμα είναι σχετικό. Το τεράστιο μέγεθος των δεινοσαύρων αποτελούσε πλεονέκτημα σ΄ έναν κόσμο άφθονης βλάστησης (τροφής), αλλά έγινε θανάσιμο μειονέκτημα, όταν η βλάστηση υποχώρησε δραματικά. Τα μεγάλα κέρατα των αρσενικών ελαφιών είναι πλεονέκτημα στον σεξουαλικό ανταγωνισμό τους, αλλά μειονέκτημα, όταν το ζώο πρέπει να τρέξει μέσα σε πυκνό δάσος (κάτι τέτοιο υποδηλώνει και η βιβλική ιστορία με την ωραία, πλην μοιραία κόμη του Αβεσσαλώμ). Η δίποδη βάδιση είναι πιο αδέξια και αργή από την τετράποδη, αλλά προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα, όταν τα δύο ελεύθερα πόδια (τα χέρια) μπορούν να χρησιμοποιηθούν, σ΄ ένα περιβάλλον πιο αντίξοο από της ζούγκλας, για να κουβαλούν τροφή σε μεγάλες αποστάσεις, να κατασκευάζουν εργαλεία, όπλα κ.λπ.

Γιατί, ναι, ο Δαρβίνος δεν εξαιρούσε τον άνθρωπο από τους νόμους της θεωρίας του. Αν η Καταγωγή των ειδών, που εκδόθηκε πριν από ακριβώς 150 χρόνια, έγινε δεκτή με κάτι ανάμεσα σε αμηχανία και ανησυχία, η δημοσίευση της Καταγωγής του ανθρώπου, δώδεκα χρόνια αργότερα, ξεσήκωσε σάλο. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος κατάγεται από πιθηκοειδή πλάσματα, ότι έχει κοινούς προγόνους με τον χιμπαντζή και τον γορίλα, φάνηκε εξοργιστική, βλάσφημη, χυδαία, γελοία, με μια λέξη απαράδεκτη. Και, όπως ξέρουμε, δεν έχει πάψει ώς σήμερα να προκαλεί τέτοιες αντιδράσεις, έστω και σε μικρότερη έκταση, παρόλο που τα απολιθωμένα ευρήματα, ιδιαίτερα τα τελευταία 35 χρόνια, την επαληθεύουν ολοένα πιο αναμφίλογα.

Υπάρχει μια ωραία ιστορία. Αφορά μια δημόσια συζήτηση που έγινε κάποτε ανάμεσα στον βιολόγο Τόμας Χάξλεϋ, τον μαχητικότερο υποστηρικτή του Δαρβίνου (και παππού του συγγραφέα ΄Αλντους Χάξλεϋ), και τον επίσκοπο της Οξφόρδης Σάμιουελ Ουίλμπερφορς. Σε μια αποστροφή της ομιλίας του ο επίσκοπος ρώτησε σαρκαστικά τον Χάξλεϋ αν είχε πρόγονο πίθηκο από τη μεριά του παππού του ή της γιαγιάς του. Ο Χάξλεϋ τότε απάντησε, όπως λέγεται, ότι θα ντρεπόταν λιγότερο αν καταγόταν από πίθηκο παρά από έναν άνθρωπο σαν τον επίσκοπο, ο οποίος μιλάει με την αυτοπεποίθηση του ανόητου για πράγματα που δεν καταλαβαίνει.

Η δημόσια αυτή αντιπαράθεση είναι γεγονός. Αλλά η συγκεκριμένη στιχομυθία ανάμεσα στον Χάξλεϋ και τον Ουίλμπερφορς έχει αμφισβητηθεί. Έτσι κι αλλιώς, πάντως, ανήκει στην κατηγορία του se non é vero, é ben trovato. Γιατί, πραγματικά, έρχεται μια στιγμή που τέτοιες απαντήσεις αξίζουν σ΄ εκείνους που πολεμούν λυσσαλέα μια καινούργια αλήθεια στο όνομα ενός παλιού, κολακευτικού δόγματος.