Το Τείχος που αντέχει

ΜΕΡΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ, ΟΤΑΝ ΤΑ ΜΕΣΑ ΚΑΤΑΚΛΥΖΟΝΤΑΙ
ΑΠΟ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ, ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑΣ,
ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΑΣ, ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ, ΚΑΤΑΚΡΙΣΗΣ Ή ΝΗΦΑΛΙΑΣ
ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟ
ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΙΧΕ ΤΟ ΓΚΡΕΜΙΣΜΑ ΤΟΥ ΤΕΙΧΟΥΣ ΤΟΥ
ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ, ΘΕΛΩ ΝΑ ΑΦΙΕΡΩΣΩ ΤΟ ΠΑΡΟΝ
ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΑΚΡΙΒΟΥ ΦΙΛΟΥ, ΠΟΥ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ
ΕΚΕΙΝΕΣ ΕΦΥΓΕ ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΑΠΑΡΗΓΟΡΗΤΟΣ
Ιδού πώς και γιατί. Πρόκειται για τον σπάνιο άνθρωπο και σπουδαίο καλλιτέχνη, τον ζωγράφο Ασσαντούρ Μπαχαριάν. Λόγω της αρμενικής του καταγωγής, με την οικογένειά του να έχει καταφύγει στην Ελλάδα μετά το πογκρόμ των Τούρκων, μεγαλωμένος στις παράγκες των προσφύγων ομοεθνών του στο Δουργούτι (το αρχαίο Κυνόσαργες), από την εφηβική του ηλικία εντάχθηκε στο αριστερό κίνημα, οργανώθηκε και αγωνίστηκε στην Κατοχή και ως εκ τούτου φακελώθηκε, με αποτέλεσμα στα χρόνια του Εμφυλίου να βρεθεί πρώτα στα ξερονήσια και αργότερα καταδικασμένος σε ειρκτή.

Έμεινε πάνω από δέκα χρόνια σε όλες τις διαβόητες φυλακές (Αίγινα, Κέρκυρα, Αβέρωφ) και αποφυλακίστηκε από τους τελευταίους με τα μέτρα επιείκειας. Ως ζωγράφος έχει εξέχουσα θέση στην ιστορία της μεταπολεμικής μας ζωγραφικής. Οι ακουαρέλες του και τα λάδια του, που έχουν μετά τον θάνατό του σε αναδρομικές εκθέσεις λαμπρύνει διακεκριμένους εκθεσιακούς χώρους, καλύπτουν τη διπλή του ευαίσθητη ματιά. Την ελληνική φύση σε όλο το πάμφωτο μεγαλείο της, ως δοχείο και ιστορικό ίχνος της ανθρώπινης παρουσίας και το ανθρώπινο πρόσωπο μέσα στις συχνά επώδυνες συνθήκες της αλλοτριωτικής εργασίας, στους τόπους των λαϊκών αγώνων και στην εγκαρτέρηση του κελιού!

Ο Μπαχαριάν είχε ιδρύσει (και μέσα στη δικτατορία πρωταγωνιστήσει) την γκαλερί «Ώρα», όπου παρουσίασε μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις σημαντικών ζωγράφων της μεγάλης γενιάς (Διαμαντόπουλος, Τέτσης, Καραγάτση, Μανουσάκης, Μποστ, Τάσσος, Κατράκη, Καπράλος, Απάρτης, Γιάννης Παππάς), αλλά κυρίως νέους που προοιωνίζονταν σπουδαίοι όπως το ένστικτο του Μπαχαριάν το διαπίστωνε. Παράλληλα με την καθιέρωση παρουσίασης των έργων νέων δημιουργών, το κοινό πρωτοάκουσε μουσική του Μικρούτσικου, της Καραΐνδρου και θεατρικά έργα του Σκούρτη, του Μουρσελά, του Μανιώτη σε δημόσιες εκτελέσεις και αναγνώσεις.

Το φθινόπωρο του 1989 όταν κατέρρεε ο υπαρκτός σοσιαλισμός και τα πράγματα όδευαν προς τη συμβολική κατάρρευση του Τείχους, ο Μπαχαριάν βαριά άρρωστος από εγκεφαλικό επεισόδιο νοσηλευόταν στο «Αιγινήτειο» με θεράποντα νευρολόγο τον φίλο Γιώργο Χειμωνά, μακαρίτης τώρα κι αυτός. Η κατάστασή του είχε ανεβοκατεβάσματα, μια έπεφτε σε κώμα, μια ανακτούσε τη συνείδησή του και με κόπο στην ομιλία (αυτός λαλίστατος και χαριτωμένος αφηγητής) επικοινωνούσε. Ζητούσε να πληροφορηθεί τα πολιτικά γεγονότα και κυρίως τα νεώτερα από την Ανατολική Ευρώπη.

Σε μια τέτοια αναλαμπή τον είχαμε επισκεφθεί μερικοί φίλοι, ο Τέτσης, ο Κώστας Μητρόπουλος, η αφεντιά μου και με την παρουσία του Χειμωνά, τον είδαμε να μας κοιτάει με τα έκπληκτα μάτια του και να τρέχουν δάκρυα στα μάγουλά του. Γύρισε, μας κοίταξε έναν έναν και μας ρώτησε: «Θα με συγχωρήσει το μέλλον, η Ιστορία, κυρίως θα με συγχωρήσει η νέα γενιά;». «Για ποιο πράγμα, Θοδωράκη;» (αυτό σημαίνει το Ασσαντούρ) ρώτησε ο Τέτσης. «Εσύ μόνο καλά έκανες στη ζωή σου». «Δεν είναι έτσι», είπε, «τώρα που καταρρέει αυτό στο οποίο πιστέψαμε και δώσαμε σώμα, μόχθο, πνεύμα, ταλέντα, αλλά και τη ζωή μας, έχω να απολογηθώ για μια τρομερή ενοχή μου. Επειδή ήμουν Ανατολίτης, παραμυθάς, χαμηλών τόνων και αρκετά πειστικός, το κόμμα με είχε επιφορτίσει στις φυλακές να ξενυχτάω, να παραστέκομαι, να παρηγορώ τους συντρόφους που επρόκειτο τα ξημερώματα να εκτελεστούν. Έπρεπε να τους εμφυσήσω την πίστη ότι πέθαιναν για το σοσιαλιστικό μέλλον, για μια άλλη δικαιότερη κοινωνία και για τον θρίαμβο του κομμουνισμού. Έτσι, νέα παιδιά, πολλά αμούστακα, στήθηκαν τραγουδώντας στον τοίχο και φουσκωμένα με περήφανα στήθη έπεσαν ζητωκραυγάζοντας για τον Στάλιν και τον Ζαχαριάδη. Πώς θα με συγχωρήσουν το μέλλον και η νέα γενιά;».

Είχαμε αμίλητοι παγώσει. Ήμασταν μάρτυρες ενός κυριολεκτικά σοφόκλειου δράματος, είχαμε ενώπιόν μας το τραγικό αδιέξοδο ενός Αίαντος, μιας Δηιάνειρας, ενός Φιλοκτήτη. Ο Μπαχαριάν έφυγε από τη ζωή λίγες μέρες πριν από την «τελετουργία» της πτώσης του Τείχους. Έφυγε και άφησε πίσω του χιλιάδες συντρόφους του με το ίδιο τραγικό τραύμα. Άνθρωποι που πίστεψαν και προδόθηκαν και θυσίασαν καριέρες, ταλέντα, ζωή, οικογενειακή ισορροπία για να βρεθούν μεσοπέλαγα και να νιώσουν πως στο καΐκι που τους φόρτωσαν για να φέρουν στα λιμάνια του κόσμου το όραμα και το μήνυμα μιας άλλης ζωής, δίκαιης, κάποιοι «πλαστογράφοι της Ιστορίας» (χαρακτηρισμός του Χρουστσώφ για τον Στάλιν στο 20ό Συνέδριο) είχαν τραβήξει τον πίρο και το καΐκι έμπαζε νερά.

Είκοσι χρόνια μετά τη συμβολική κατάληξη ενός καθεστώτος που διαβρώθηκε από τα μέσα του, σκέφτομαι αν όντως ο συμβολισμός δεν έμεινε μόνο συμβολισμός. Όσοι ύψωσαν ηλιθιωδώς το Τείχος, λες και οι ιδέες σκοντάφτουν στα ντουβάρια και μάλιστα στην εποχή που η πληροφορία ασύρματη πλέον και ασύδοτη κυκλοφορεί στους αιθέρες και διεισδύει μέσα από τις ρωγμές, πίστεψαν πως χωρίζουν δύο κόσμους, δύο ιδεολογίες, δύο πολιτικά ήθη, δύο φιλοσοφίες ζωής. Δεν τους αρκούσε η παιδεία που κατηύθυναν και καθοδηγούσαν, η πλύση εγκεφάλου εκατομμυρίων νέων παιδιών που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μετά την εγκαθίδρυση του καθεστώτος. Δεν τους αρκούσε η γενικευμένη τρομοκρατία με τους χαφιέδες, τους κατασκόπους, τους πληρωμένους και εκβιαζόμενους συναδέλφους.