Ρευστές αλήθειες, στερεά ψέματα

Ο ΣΤΡΑΤΑΡΧΗΣ ΓΚΡΙΓΚΟΡΙ ΠΟΤΕΜΚΙΝ
ΕΜΕΙΝΕ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΙΑ
ΤΑ ΟΜΩΝΥΜΑ ΕΙΚΟΝΙΚΑ «ΧΩΡΙΑ»
ΤΟΥ- ΧΑΡΤΙΝΟΥΣ ΟΙΚΙΣΜΟΥΣ ΠΟΥ ΕΔΙΝΑΝ ΣΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΗΝ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗ ΤΗΣ ΕΥΜΑΡΕΙΑΣ. ΔΥΟ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΝ ΟΤΙ ΟΙ ΕΠΙΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΠΟΤΕΜΚΙΝ ΣΤΟΝ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ΑΙΩΝΑ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΑΝΑΛΟΓΕΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ, ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΕΣ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΩΝΗΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ
Το δέος της κοινής γνώμης προς την «επιστημονική αλήθεια» οικοδομήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα- όταν τόσο οι ιδεολογίες όσο και οι θρησκείες δέχτηκαν ισχυρά πλήγματα για τον ανορθολογισμό τους- κυριάρχησε στον 20ό και θεωρείται πλέον αυτονόητο στον 21ο: «Οι λογικοί άνθρωποι μπορεί να διαφωνήσουν στις απόψεις τους σχετικά με τον Σαίξπηρ και τη θρησκεία, αλλά δεν διαφωνούν με τους νόμους της θερμοδυναμικής». Μπορείς να αμφιβάλλεις για τη μετά θάνατον ζωή, αλλά δεν μπορείς να αμφιβάλλεις ότι η γη είναι (σχεδόν) σφαιρική. Αν λοιπόν κάποιος από εκείνους που διδάσκουν την αντίληψη για τη σφαιρικότητα της γης ισχυριστεί δημοσίως και ότι το κάπνισμα κάνει… καλόόπως συνέβαινε στις πρώτες «πρωτόγονες» διαφημίσεις τσιγάρων- θα πρέπει τουλάχιστον να εξετάσεις προσεκτικά τα επιχειρήματά του.

Οι μεγάλες εταιρείες, ιδίως όσες είχαν εξαρχής λερωμένη τη φωλιά τους, κατανόησαν ότι είναι απείρως αποτελεσματικότερο να βάλουν κάποιον τρίτο- και μάλιστα «ειδικό»- να υπερασπιστεί το δίκιο τους, παρά να το υπερασπίζονται οι ίδιες. Πετύχαιναν έτσι με έναν σμπάρο τρία τρυγόνια. Ο «ειδικός» προσέφερε κάλυψη και βοηθούσε να «αποσιωπηθούν τα συμφέροντα που κρύβονται πίσω από το μήνυμα». Ενθάρρυνε την υπακοή προς τα συμφέροντα της εταιρείας, ενόσω η εταιρεία έκανε το κουνέλι. Αντικαθιστούσε «τον πραγματολογικό διάλογο με συναισθηματικά φορτισμένο συμβολισμό. Κάποιες φορές, η ταυτότητα του αγγελιαφόρου αποκτά, συμβολικά, μεγαλύτερη σημασία από το περιεχόμενο του ίδιου του μηνύματος».

Πάρτε για παράδειγμα ένα κλασικόκαι συγκριτικά πάμφθηνο- εργαλείο χειραγώγησης της κοινής γνώμης: το δελτίο Τύπου. «Με τη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα, εφευρέθηκε κατά τη δεκαετία του 1920 από τον Ιvy Lee, πρωτοπόρο των δημοσίων σχέσεων, πρώην δημοσιογράφο, ο οποίος συνειδητοποίησε πως όσο περισσότερες πληροφορίες αποδεσμεύουν οι πελάτες του στον Τύπο τόσο μειώνονται οι πιθανότητες εξονυχιστικής έρευνας από την πλευρά των δημοσιογράφων». Πολλά δελτία Τύπου τυπώνονται στις εφημερίδες αυτολεξεί και ο αναγνώστης αδυνατεί «να αντιληφθεί πως αυτό που παρουσιάζεται ως αναφορά ενός ανεξάρτητου δημοσιογράφου είναι στην πραγματικότητα ένα δελτίο Τύπου που εξέδωσε κάποια εταιρεία δημοσίων σχέσεων». Από εκεί κι έπειτα, δεν απέχει παρά μισό βήμα η επίτευξη του στόχου των απανταχού δημοσιοσχεσιτών: «Να κάνουν τη διαφήμιση να μοιάζει με είδηση».

Φυσικά η δημιουργία ενός ολόκληρου συστήματος ψεμάτων, ενός ψευδοπεριβάλλοντος, όμοιου με εκείνου που σατιρίζεται ανηλεώς στην «προφητική» μαύρη κωμωδία Wag the dog (ένας πλασματικός χολιγουντιανός πόλεμος των ΗΠΑ εναντίον της… Αλβανίας χρησιμοποιείται ως αντιπερισπασμός για να αποπροσανατολιστεί η κοινή γνώμη από ένα προεδρικό ερωτικό σκάνδαλο), δεν στηρίζεται μόνο σε δελτία Τύπου και δεν είναι διόλου φθηνή υπόθεση. Σύμφωνα με συντηρητικούς υπολογισμούς, μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες οι εταιρείες δημοσίων σχέσεων δαπανούν ετησίως γύρω στα 10 δισεκατομμύρια δολάρια. Ένα σεβαστό μέρος από αυτά τα χρήματα θα πάει στους επιστήμονες που θα κληθούν- ως ανεξάρτητοι βεβαίως βεβαίως- να αποδείξουν ότι πετάει ο γάιδαρος. Το γεγονός ότι συχνά δεν μπορούν να δουν ούτε στα δύο μέτρα τις επερχόμενες χιονοστιβάδες (όπως το Κραχ του 1929) δεν δείχνει να τους χαλάει τον ύπνο.

Προεκλογικά
Σαν αγγελούδια κοιμούνται και οι δημοσιοσχεσίτες: «Δεν διαστρεβλώνουν την αλήθεια, γιατί δεν πιστεύουν πως υπάρχει». Η αλήθεια είναι ρευστή- η δική σου αλήθεια και η δική μου. Έτσι προσφέρουν στους πολιτικούς και στους στρατιωτικούς αναρίθμητους καθησυχαστικούς ευφημισμούς- «αύξηση των εσόδων» αντί για «φόρους», «παράπλευρες απώλειες» αντί για «θανάτους πολιτών»- και τους δασκαλεύουν πώς να ντύνονται, πώς να στήνονται, πώς να ελέγχουν τη γλώσσα του σώματος και πώς να εξαπατούν τους πολίτες: «Οι υποσχέσεις που δίνονται κατά τη διάρκεια των προεκλογικών εκστρατειών δεν είναι τίποτε άλλο από κενούς ρητορισμούς που βασίζονται όχι σε αυτό που πιστεύουν οι υποψήφιοι, αλλά σε αυτό που οι ειδικοί τούς έχουν πληροφορήσει πως θέλουμε να ακούσουμε». Άλλωστε οι υπεύθυνοι δημοσίων σχέσεων είναι βαθύτατα πεπεισμένοι πως εμείς οι πολίτες είμαστε ανώριμοι και συναισθηματικοί. Είμαστε παρορμητικοί και ηλίθιοι. «Για τις ελίτ, η πολιτική της διακυβέρνησης θεωρείται ένας συνεχής αγώνας για τη διαχείριση των κοινών συναισθημάτων, ώστε να μη βλάψουν τη σοφή δημόσια πολιτική».