«Κι ας μοιάζουν πως είναι δικά μου, είναι και των άλλων…»

ΗΤΑΝ ΟΛΟΦΑΝΕΡΑ ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΕΠΙΛΟΓΗ. ΔΕΝ ΘΕΛΗΣΕ ΜΙΑ
ΣΙΔΕΡΩΜΕΝΗ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ- ΕΝΑΝ ΤΕΚΜΗΡΙΩΜΕΝΟ
ΛΙΒΑΝΩΤΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ. ΠΡΟΤΙΜΗΣΕ ΝΑ
ΑΠΟΤΥΠΩΣΕΙ ΑΚΑΤΕΡΓΑΣΤΑ ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΑΝΑΜΝΗΣΕΩΝ
ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. ΜΑΣ ΜΕΤΑΦΕΡΕΙ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ
ΕΝΟΣ ΑΕΝΑΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΝΕΣΤΩΤΑ. ΤΙΠΟΤΕ ΔΕΝ ΣΥΝΕΒΗ
ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ. ΟΛΑ ΣΥΜΒΑΙΝΟΥΝ ΤΩΡΑ
… Όπως τότε που, πέντε χρονών ατίθασο Κρητικόπουλο, αντιστάθηκε στη βάφτισή του χωρίς το άσπρο βρακάκι του κλοτσώντας λυσσασμένα τον παπά- «μπήκα στην κολυμπήθρα έτσι που ήθελα εγώ, κι αυτή ήταν η πρώτη μου νίκη στον πόλεμο με την κοινωνία»- το ίδιο και σήμερα, στα 83 του χρόνια, ο Νίκος Κούνδουρος αρνείται πεισματικά να ακολουθήσει τους παραδοσιακούς κανόνες της αυτοβιογραφίας: «Γράφω και θα γράφω άτακτα, θ΄ αφήσω το χρόνο και τους χρόνους να πηγαινοέρχονται σε παλινδρομική κίνηση, αυθαίρετη. Έτσι όπως έρχονται να με βρουν κάθε πρωί, χωρίς να με ρωτήσουν, χωρίς καν να χτυπήσουν την πόρτα.

Έτσι απλά, γιατί πόρτα δεν υπάρχει».

Γόνος ονομαστής οικογένειας από τα Σφακιά που ένα κλαδί της – «εδώ και εκατό χρόνια»- μετακινήθηκε στον Άγιο Νικόλαο Λασιθίου, μεσαίος γιος (μεγαλύτερος ο Ρούσσος, ο μετέπειτα «πατέρας» της ελεύθερης ραδιοφωνίας στην Ελλάδα, μικρότερος ο Γιώργος, ανυπότακτος μέχρι τέλους μπον βιβέρ) του βενιζελικού δικηγόρου και πολιτευτή Ιωσήφ (Σήφη) Κούνδουρου, που πέθανε τον «σκληρό χειμώνα του ΄42», ο Νίκος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926 και υποχρεώθηκε να ενηλικιωθεί πολύ πριν κλείσει τα δεκαοκτώ- σε μια εποχή που τυπικά ενηλικιωνόσουν στα είκοσι ένα. Έφηβος ακόμη τον Φεβρουάριο του 1943, άγουρος Επονίτης, παρίσταται στο Πρώτο Νεκροταφείο στην κηδεία που μαρκάρει ανεξίτηλα την κατοχική Αθήνα: «Τότε είδα τον ποιητή. Ψηλός, ένα κεφάλι πιο ψηλός από τους άλλους γύρω του, με μαύρη μπέρτα που τον έδειχνε ακόμη πιο ψηλό, με πλατύγυρο καπέλο και μια αρχοντιά που τον ξέκοβε από τη σκυφτή σκούρα μάζα […] Μπροστά ένα φέρετρο και γύρω κόσμος πολύς, σιωπηλός, μοιάζει να περιμένει κάτι που δεν το βλέπουμε […] Ακούστηκε η φωνή του, δυνατή σαν καμπάνα, και οι άλλες καμπάνες σώπασαν […] “Σ΄ αυτό το μνήμα ακουμπάει η Ελλάδα”. Ο νεκρός ήτανε ο Κωστής Παλαμάς. Ο ζωντανός, η ψηλή μορφή με τη μαύρη μπέρτα, ο Σικελιανός. Ο ποιητής μίλαγε στον ποιητή και γύρω η πόλη που και οι δυο αγάπησαν, αλυσοδεμένη, βουβή, ανήμπορη».

Σε είκοσι δύο μήνες από την κηδεία του Παλαμά που ενώνει τους Έλληνες, στις 5 του «Κόκκινου Δεκέμβρη», στην απελευθερωμένη πια πρωτεύουσα, είκοσι μία κηδείες- όσα και τα θύματα του ΕΑΜ στο Σύνταγμα, δυο μέρες νωρίτερα- θα τους διχάσουν για τα επόμενα τριάντα χρόνια. Εκών άκων ο Νίκος Κούνδουρος θα βρεθεί στη δίνη του “μεγάλου λάθους”: «Συναχτήκανε οι παλιοί, μαζί κι εμείς οι πιο νέοι, σπουδαστές από το Πολυτεχνείο, το Χημείο, τη Νομική. Μέσα σε μια χαμηλόφωνη ταραχή, μοιραστήκαμε τα όπλα που μας δώσανε, τουφέκια μάουζερ και πολυβόλα στεν γερμανικά και πιστόλια παραμπέλουμ. Και σκορπίσαμε η κάθε ομάδα σε άλλο πόστο […] Το δεκαοχτάχρονο μυαλό μου το τυραννούσαν ερωτήματα χωρίς απάντηση. Ποιοι είναι αυτοί, ποιοι είμαστε εμείς, ποιος είμαι εγώ».

Ήδη από τις πρώτες οδομαχίες, ο όμορφος φοιτητής της Σχολής Καλών Τεχνώνπου εμφανισιακά μοιάζει σκανδαλωδώς με Εγγλέζοθα περικυκλωθεί από τους Άγγλους στρατιώτες και θα παραδοθεί. Όταν αργότερα θα επιχειρήσει να αποδράσει, μαζί με έναν παιδικό του φίλο, τον Ισίδωρο, θα σταθεί διπλά τυχερός μέσα στην ατυχία του: ο φίλος του θα σκοτωθεί επιτόπου, ενώ ο Κούνδουρος θα τραυματιστεί στο πόδι και θα νοσηλευτεί σε ένα νοσοκομείο, μόνος Έλληνας τραυματίας αυτός ανάμεσα σε Εγγλέζους τραυματίες- παρεξήγηση που, με το παρουσιαστικό του, τη σιωπή του και τη συνενοχή της Ελληνίδας νοσοκόμας του, διόλου δεν σπεύδει να διαλύσει. Από μιαν ακόμη μακάβρια παρανόηση, στο σπίτι του στο Κολωνάκι τον θεωρούν νεκρό- έχουν κάνει μνημόσυνο και στα «σαραντάμερά» του. Ο Νίκος όμως θα επιζήσει των Δεκεμβριανών, χωρίς να βάλει ωστόσο τέλος και στα βάσανά του- ομοούσια με τα βάσανα της πατρίδας του: «Κι ας μοιάζουν πως είναι δικά μου, είναι και των άλλων».

«Η ζωή μου έχει γεμίσει φαντάσματα», γράφει παρακάτω. «Τα κοιτάω και τα ξανακοιτάω, άλλα τ΄ αναγνωρίζω αμέσως, σ΄ άλλα δυσκολεύομαι καθώς οι πολλοί χρόνοι που περάσανε θάμπωσαν και την εικόνα και το νου μου». Οι δικές του αναμνήσεις, άλλοτε σε πρώτο και άλλοτε σε τρίτο ενικό, συμπλέκονται με αφηγήσεις συμπατριωτών του καθώς πασχίζει να αφήσει πίσω του (μα δεν τον αφήνουν αυτές) τις ζοφερές δεκαετίες του ΄40 και του ΄50: την πολυπλόκαμη προδοσία που οδήγησε στην εκτέλεση του θείου του Ρούσσου Κούνδουρου από τους Γερμανούς, τη σφαγή στο Δίστομο, τα τρία χρόνια με τα οποία ξεπλήρωσε στη Μακρόνησο τα αριστερά του φρονήματα, την εκτέλεση του Μπελογιάννη και του Μπάτση (η Λίλιαν, η σύζυγος του τελευταίου, συνοδευόταν από τον Κούνδουρο, έξω από τη φυλακή της Καλλιθέας, τη μοιραία νύχτα του ΄54), την κόρη του αποκεφαλισμένου αντάρτη που συνάντησε χρόνια κατόπιν στη Μόσχα… «Ατέλειωτες ιστορίες, παραμύθια κι αλήθειες σ΄ ένα ντορβά όλα».

Με την έλευση της δεκαετίας του ΄60, τα χρώματα επιστρέφουν στο αφηγηματικό του κάδρο: «Ένας άγνωστος κόσμος, χιλιάδες έτη φωτός από το κέντρο της Αθήνας, το καφενείο Βυζάντιο, τον Λουμίδη, τον Απότσο, συναγωγές μιας καινούργιας τάξης και προάγγελους της νέας Ελλάδας…». Αναρίθμητες οι αναφορές στους φίλους του, τους προπομπούς του φωτεινού μέλλοντος που τόσο βάναυσα θα διακόψει η «χούντα των πιθήκων»- τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Κάρολο Κουν, τον Βασίλη Βασιλικό, τον Αντώνη Σαμαράκη- ενώ δαχτυλομετρημένες, με το σταγονόμετρο σχεδόν, οι νύξεις για το έργο του, τις πολυβραβευμένες ταινίες του- κυρίως άγνωστα εν πολλοίς παραλειπόμενα για το Μπορντέλο, το1922και τονΜπάυρον. Ανεκτίμητη και η μαρτυρία του για τον Μάη του ΄68, που στοιχειώνει ακόμη την ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή- χωρίς να στομώνει τον σκεπτικισμό του: «Οι παλιές μνήμες της επανάστασης και της Κομμούνας τραβάγανε σα μαγνήτης μια νέα γενιά Γάλλων, χορτάτη από ψωμί αλλά πεινασμένη ακόμα για ελευθερία. Για περισσότερη ελευθερία. Περισσότερη; Ποιο άραγε είναι το όριο του πολύ και του λίγο σ΄ αυτή τη λέξη;».

Θα έλεγε κανείς ότι ο Νίκος Κούνδουρος (όπως και ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, έναν αιώνα νωρίτερα) χρησιμοποίησε τον άμβωνα της αυτοβιογραφίας του για να κρυφτεί μάλλον από πίσω παρά για να κοιτάξει τους συγκαιρινούς του αφ΄ υψηλού. Να διασώσει τις δικές τους μνήμες παρά τη δική του: «Δε θα ξεχάσω όσους αγάπησα κι όσους με αγαπήσανε.

Ένας αρχαίος σεβασμός τους προστα- τεύει και με προστα- τεύει από τη λησμονιά».

Νίκος Κούνδουρος

OΝΕΙΡΕΥΤΗΚΑ ΠΩΣΠΕΘΑΝΑ

ΕΚΔ. ΙΚΑΡΟΣ 2009 ΣΕΛ. 212