Ο γυρίνος και το πουλόβερ

ΛΕΠΤΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ, Ο ΧΟΥΛΙΟ ΚΟΡΤΑΣΑΡ
ΕΧΕΙ ΤΟ ΤΑΛΕΝΤΟ ΝΑ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΙ ΤΗ ΓΡΑΦΗ
ΣΕ ΕΝΑ ΕΙΔΟΣ ΟΡΙΑΚΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ. ΑΝ ΚΑΙ ΤΟΝ
ΕΧΟΥΝ ΚΑΤΑΤΑΞΕΙ ΣΤΗ «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΟΥ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟΥ»,
ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΜΟΥ ΘΥΜΙΖΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ
ΚΑΦΚΑ ΚΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΠΟΕ
Στην ομιλία που είχε κάνει το καλοκαίρι του 1978, σε ένα από τα περίφημα συνέδρια του Σεριζί που τη χρονιά εκείνη είχε θέμα τη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία, ο Χούλιο Κορτάσαρ είχε μιλήσει για την εξορία. Για την ακρίβεια είχε ο ίδιος τοποθετήσει το θέμα, ή μάλλον την κατάσταση της εξορίας στο επίκεντρο της λατινοαμερικάνικης αντίληψης για τη λογοτεχνία. Ο ίδιος ήταν εξόριστος. Αυτοεξόριστος στην αρχή όταν έφυγε από την πατρίδα του την Αργεντινή για να εγκατασταθεί στο Παρίσι όπου εργάστηκε για χρόνια ως μεταφραστής στην Ουνέσκο, αναγκαστικά εξόριστος μετά το πραξικόπημα του Βιντέλα αφού γνώριζε ότι αν δοκίμαζε να επιστρέψει στη γενέτειρά του δεν θα τον άφηναν να ξαναφύγει. Υπήρχε και το ενδεχόμενο να τον εξαφανίσουν, όπως συνέβη με τόσους και τόσους τα χρόνια εκείνα. Τρίτη φορά εξόριστος όταν απαγορεύτηκε το έργο του στην Αργεντινή οπότε και ο ίδιος αισθάνθηκε εντελώς αποκομμένος από τον φυσικό του χώρο.

Ας σημειωθεί πως στα τέλη της δεκαετίας του ΄70 ολόκληρη η λογοτεχνική Ευρώπη είχε τα μάτια της στραμμένα στη Λατινική Αμερική. Ήταν τα χρόνια της μεγάλης έκρηξης και ο Κορτάσαρ ήταν ένας από τους πλανήτες που είχαν γεννηθεί από το «μπουμ», μαζί με τον Μπόρχες και τον Ερνέστο Σάμπατο, ένας από τους τρεις γνωστότερους και πιο πολυδιαβασμένους Αργεντινούς.

Ας σημειωθεί επίσης πως η λογοτεχνία του Κορτάσαρ, δεξιοτέχνη της μικρής αφηγηματικής διάρκειας, δεν έχει τίποτε το ιδιαιτέρως, ή τουλάχιστον άμεσα πολιτικό. Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων ο ίδιος σπεύδει να εξηγήσει τι σκοπέλους πρέπει να αποφύγει η συνείδηση του συγγραφέα που δουλεύει σε συνθήκες εξορίας.

Το χιούμορ
«Η εξορία και η θλίψη περπατούν χέρι- χέρι, από την άλλη πλευρά όμως πρέπει να αναζητήσουμε το χιούμορ: αυτό θα μας βοηθήσει να εξουδετερώσουμε τη νοσταλγία και την απελπισία. Οι λατινοαμερικάνικες δικτατορίες δεν διαθέτουν συγγραφείς, αλλά γραφιάδες. Ας μη μετατραπούμε σε γραφιάδες της πικρίας, της μνησικακίας και της μελαγχολίας». Πόσο οικεία ακούγεται σ΄ εμάς τους Έλληνες αυτή η αποστροφή και από πόσο βάρος θα είχε γλιτώσει η δική μας λογοτεχνία αν είχε καταφέρει να ξεφύγει εγκαίρως από την πικρία του εμφυλίου και της χούντας λίγο αργότερα. Λίγο πιο κάτω, στην ίδια ομιλία, ο Κορτάσαρ διευκρινίζει τι ακριβώς εννοεί συγκρίνοντας τη θέση του εξόριστου της εποχής του με τη θέση του συγγραφέα ο οποίος, παλαιότερα, επιχειρούσε το ταξίδι της πολιτιστικής μύησης από τη Λατινική Αμερική στο Παρίσι, το Λονδίνο ή τη Ρώμη: «Παρ΄ όλα αυτά υπάρχει μια αναλογία ανάμεσα στο υπέροχο πολιτιστικό ταξίδι του άλλοτε και τον αμείλικτο αποκλεισμό της εξορίας: είναι η δυνατότητα να αναθεωρήσουμε εαυτούς επειδή είμαστε συγγραφείς και μας ξερίζωσαν από τον χώρο μας». Νομίζω πως στην τελευταία αυτή αποστροφή κρύβεται ένα ολόκληρο λογοτεχνικό πρόγραμμα, μια ολοκληρωμένη αντίληψη για το έργο του συγγραφέα και της λογοτεχνίας του. Ενδεχομένως να κρύβεται και η εξήγηση του «θαύματος» της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας το οποίο εμφανίστηκε, στις τελευταίες δεκαετίες του περασμένου αιώνα ως το πιο συγκροτημένο, αν όχι το μόνο συγκροτημένο, ρεύμα στο παγκόσμιο λογοτεχνικό στερέωμα. Για να εξηγούμαι. Συμφωνώ απολύτως πως η εμφάνιση των Λατινοαμερικάνων λογοτεχνών ως «ρεύμα» ή ως «κίνημα» είχε να κάνει και με την εμπορική προώθηση του όλου ζητήματος. Ήταν σίγουρα μια επιτυχημένη εμπορική στρατηγική, αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι αυτή παρέσυρε μαζί με τη συνήθη σαβούρα και τις γνώριμες σε όλους ευκολίες πληρωμής και μερικούς στιβαρούς συγγραφείς οι οποίοι και έδωσαν τον τόνο στην όλη υπόθεση. Ένας από αυτούς είναι και ο Κορτάσαρ. Γνωστός περισσότερο από τα διηγήματά του και λιγότερο από τα μυθιστορήματά του- τα οποία ομολογώ πως δεν έχω διαβάσει- έχει το ταλέντο να μετατρέπει τη γραφή σε ένα είδος οριακής εμπειρίας. Ο αναγνώστης, αναγκασμένος να πάρει κατά γράμμα τον συγγραφέα για να μπορέσει να τον κατανοήσει, στο τέλος αντιλαμβάνεται πως μένει ξεκρέμαστος και μόνος σε έναν τόπο που στην πραγματικότητα δεν είναι τόπος αφού δεν μπορείς να ξέρεις αν τον έχεις πλάσει με τη φαντασία σου ή αν είναι πραγματικός.

Οι παγίδες
Πάρτε για παράδειγμα αυτό το υπέροχο διήγημα με τον τίτλο «Το σφάλμα δεν είναι κανενός». Αρχίζει με ό,τι πιο απλό και καθημερινό μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος, με κάποιον που ετοιμάζεται να φορέσει ένα πουλόβερ για να βγει από το σπίτι του. Στις λίγες σελίδες που ακολουθούν το εγχείρημα αποδεικνύεται σισύφειο αφού το πουλόβερ στήνει ένα σωρό παγίδες στον ιδιοκτήτη του ο οποίος στο τέλος «σηκώνεται να ξεφύγει, να πάει κάπου αλλού όπου δεν υπάρχουν χέρια και πουλόβερ, όπου θα υπάρχει μόνο ένα δροσερό αεράκι που θα τον τυλίξει, θα τον συντροφέψει και θα τον χαϊδέψει και δώδεκα πατώματα.» Μεγάλη λογοτεχνία; Δεν ξέρω τι στην πραγματικότητα θα πει το επίθετο «μεγάλος» στην περίπτωση. Εκείνο που ξέρω είναι ότι ξαναδιαβάζοντας τα διηγήματα του Κορτάσαρ ξαναθυμήθηκα μια διάσταση που όλοι και όλα γύρω μας επιμένουν να λογοκρίνουν. Τη διάσταση της ατοπίας που πάντα διεκδικούσε το έργο της λογοτεχνίας, τη διεκδίκηση ενός χώρου που θα σου επιτρέψει να αισθανθείς εξόριστος για να μπορέσεις να αναθεωρήσεις τα δεδομένα της ύπαρξής σου. Η ανάγνωση του Κορτάσαρ είναι μια απόλαυση. Καλή η καινούργια μετάφραση της Ισμήνης Κανσή.

Julio Cortazar

ΑΞΟΛΟΤΛ

ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΜΤΦ. ΙΣΜΗΝΗ ΚΑΝΣΗ ΕΚΔ. ΠΑΠΥΡΟΣ, 2009, ΣΕΛ. 320,
ΤΙΜΗ: 18 ΕΥΡΩ