Πιντερικά τοπία

Η ΜΥΗΣΗ ΜΑΣ ΣΤΟ ΙΔΙΩΜΑ ΠΙΝΤΕΡ ΟΦΕΙΛΕΤΑΙ
ΣΑΦΩΣ ΣΤΟΝ ΚΑΡΟΛΟ ΚΟΥΝ. ΚΑΙ
ΑΝΑΦΕΡΟΜΑΙ ΣΤΟ ΙΔΙΩΜΑ ΓΙΑΤΙ, ΠΡΙΝ ΑΠ΄
ΟΛΑ, ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΦΗΣΕ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΗΤΑΝ
Ο ΙΔΙΟΤΥΠΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΧΕΙΡΙΣΜΟ
ΤΗΣ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΚΩΔΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Mπορώ μάλιστα να ισχυριστώ πως εξαιτίας αυτού του ιδιώματος άλλαξε υποκριτικό κώδικα και το Θέατρο Τέχνης. Ο Κουν ως γνωστόν ξεκίνησε εδράζοντας τον υποκριτικό του κώδικα στον νατουραλισμό της Σχολής Στανισλάβσκι, όπως τουλάχιστον τροποποιήθηκε από την αμερικανική του εκδοχή τού Άκτορς Στούντιο. Με τον καιρό ο Κουν χρησιμοποιούσε δύο σαφώς αντίθετους υποκριτικούς κώδικες. Όταν ανέβαζε ελληνικά έργα επιστράτευε τον λαϊκό εξπρεσιονισμό του Καραγκιόζη και του ανατολίτικου παζαριού. Όταν ανέβαζε ξένο ρεπερτόριο και ανάλογα με τα κείμενα (πεζολογικά ή ποιητικά) κινιόταν ανάμεσα στον νατουραλισμό και στον ποιητικό ρεαλισμό. Έτσι με τα ίδια εφόδια των ηθοποιών του έπαιζε Ίψεν, Τσέχωφ, Τένεσι Ουίλιαμς και Άλμπι.

Ώσπου εμφανίστηκε στον ορίζοντα ο Πίντερ. Και τότε ο Κουν χρειάστηκε, ως σοφός και έμπειρος δέκτης, να μπολιάσει τον βασικό του κώδικα με στοιχεία μουσικά της γλώσσας. Παραπέμπω λοιπόν στην πρώτη κριτική που έγραψα αφότου βγήκα στο «κλαρί» το 1973 επ΄ ευκαιρία του πιντερικού αριστουργήματος «Παλιοί καιροί» που ανέβασε ο Κουν. Το κάνω για να δηλώσω χωρίς έπαρση πως οι διαπιστώσεις μου πριν από τριάντα πέντε χρόνια δεν έχουν, με το πέρασμα του καιρού, τροποποιηθεί. Εξάλλου σήμερα πιθανόν να είναι πλέον κοινοί κριτικοί τόποι:

«Με τους “Παλιούς καιρούς” ο Πίντερ νομίζω πως παίρνει τη θέση του στην ιστορία του θεάτρου της Ευρώπης με τρόπο αδιαμφισβήτητο. Δεν χρειάζεται να παρακολουθεί κανένας την εξέλιξή του για να διαπιστώσει πως σ΄ αυτό το έργο η τεχνική του έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της. Έχουμε να κάνουμε μ΄ ένα μάστορα του θεάτρου από κείνους που σημαδεύουν κάθε τόσο την πορεία της ευρωπαϊκής Δραματουργίας. Περισσότερο απ΄ όλους τους συγχρόνους του ο Πίντερ έχει χωνέψει το ευρωπαϊκό θέατρο του αιώνα μας και το έχει δει από μέσα. Ο Ίψεν, ο Στρίντμπεργκ, ο Τσέχωφ και ο Πιραντέλο είναι οι πρόγονοί του.

Και όμως δεν είναι κανενός απόγονος. Είναι νόθος γιος γνησίων προγόνων. Και ως νόθος είναι εύρωστος. Θα είχε ενδιαφέρον να διερευνήσει κανένας τους δρόμους απ΄ όπου πέρασε ο Πίντερ από το “Δωμάτιο” ώς τους “Παλιούς καιρούς” αλλά αυτό θα άξιζε μιαν ιδιαίτερη μελέτη, άλλοτε. Το τελευταίο όμως έργο του μπορεί να μας δώσει όλα τα κλειδιά της τεχνικής του και

Οι άνθρωποι του Πίντερ διώκονται από τα γεγονότα τους. Γι΄ αυτόν, άλλο πράγμα είναι το γεγονός και άλλο η γνώση του γεγονότος

τον πυρήνα της προβληματικής του. Πρέπει να το πούμε από την αρχή. Οι “Παλιοί καιροί” είναι ένα έργο ιδιοφυές. Σύγχρονο ανάλογό του βρίσκουμε μόνο το “Περιμένοντας τον Γκοντό” του Μπέκετ. Φυσικά, αναφερόμαστε μόνο στη μορφή και στην κατασκευή της. Έργο σοφίας λεπτουργού. Η δομή του είναι μουσική και η γραφή του επίσης. Και δεν θα ήταν σχολαστικιστής αν κανένας ανέφερε πως είναι ευδιάκριτος στο έργο και ο κλασικός χειρισμός αυτής της φόρμας. Έκθεση, ανάπτυξη, επανάληψη με την προσθήκη μιας μικρής, αλλά τρομακτικά περιεκτικής κόντας… Η γραφή είναι πυκνή, τα θέματα εκτίθενται με σαφήνεια και οι μεταβάσεις από τη μια τονικότητα στην άλλη δεν δημιουργούν ρήγματα. Ο Πίντερ φορτίζει ξανά με καινούργιο ρίγος το ιερόν άσυλον των αστών, το δωμάτιο, το σαλόνι ή την κρεβατοκάμαρα. Αυτός είναι ο χώρος των έργων του και το κυρίαρχο θέμα του η απειλή μιας εισβολής ή η εισβολή η ίδια σ΄ αυτούς τους χώρους. Τα πρόσωπα που εισβάλλουν είναι πάντα από το παρελθόν. Έρχονται να δοκιμάσουν την αντοχή του παρόντος και των παρόντων. Η μάχη που ακολουθεί είναι ανελέητη και το αποτέλεσμα πάντα το ίδιο. Το παρελθόν κατακτά το παρόν, το κατέχει και το προσδιορίζει.

Τα δράματα του χρόνου είναι προσφιλή στην αγγλική σκηνή. Ο Έλιοτ όμως τα προχώρησε ώς τη μεταφυσική εσχατιά των σχέσεων. Ο Πίντερ προσπαθεί να εξαγοράσει τον χρόνο των προσώπων του. Τα τοποθετεί μέσα στο πλαίσιο του ιστορικού χρόνου και τα αφήνει να αναγνωρίσουν την ύπαρξή τους μέσα από τη ροή του. Γνωρίζει εκ των προτέρων πως η διάβρωση έχει συντελεστεί, όμως είναι αισιόδοξος όσο πασχίζει να κάνει τα γεγονότα αναγνωρίσιμα. Ανακαλύπτει κάποια σταθερά στηρίγματα της μνήμης, σταθερά ακόμα και για τους θεατές του. Ξεκινώντας απ΄ αυτά, προχωρεί με βήματα προσεχτικά για να διερευνήσει τον γύρω χώρο-χρόνο…

“Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις” έλεγε ο αρχαίος. Ασυνείδητα ο Πίντερ, αυτή την αρχή θέτει στο έργο του. Όταν σ΄ ένα μικροαστικό σπίτι ειπωθεί η φράση: “Τ΄ απόγευμα θα μας επισκεφθεί η Άννα” αποδεσμεύεται μια ολόκληρη διαδικασία γνωστική. Το πρόσωπο πρώτα ηχεί ως όνομα, ύστερα προκαλεί μια αλυσίδα από εικόνες, οπτικές, ακουστικές. Το όνομα αναπλάθει παραστάσεις που τις συνέθεσαν είτε η προσωπική αντίληψη είτε η πληροφορία τρίτων είτε η φαντασία. “Θυμάμαι” σημαίνει συχνά “αναγνωρίζω κάτι μέσα από τη μνήμη των άλλων”… Η αγωνιώδης προσπάθεια των ηρώων του Πίντερ να αναγνωριστούν από τα γεγονότα του παρελθόντος κάνει πιο δαιδαλώδεις τις ατραπούς διαφυγής. Η σύγχυση δημιουργεί την καχυποψία και η καχυποψία φέρνει στην επιφάνεια όλες τις εστίες αντιστάσεως των ατόμων. Ο καθένας προσπαθεί να διασώσει το παρόν του από την εισβολή ενός συγκεχυμένου παρελθόντος. Από εκεί ξεκινάει το μεγάλο φονικό παιχνίδι της κατοχής. Ο καθένας ξεχωριστά από τους ήρωες πασχίζει να κατοχυρώσει ένα τμήμα του παρελθόντος και να το ονομάσει.

Εκεί όμως δέχεται την επίθεση του άλλου που διεκδικεί για λογαριασμό του το χρονικό τοπίο. Έτσι η εικόνα απλοποιημένη είναι όποιος κατέχει το παρελθόν, όποιος το ορίζει, έχει δικαίωμα να διεκδικήσει αυθεντικά το παρόν του. Όταν διαπιστώσει πως το παρελθόν είναι διάτρητο και ανώνυμο, οφείλει να παραδεχτεί πως ανώνυμο και σκόρπιο είναι και το παρόν του…

Ο Πίντερ με μια γλώσσα οικεία, καθημερινή, φορτισμένη με όλα τα βαθύνοντα στοιχεία του παρόντος, οδηγεί τα πρόσωπά του μέσα από το διασπασμένο παρελθόν στην κενότητα και στο αδιέξοδο του καθημερινού βίου. Το παρελθόν μάς καθοδηγεί αλλά δεν μας ερμηνεύει. Το παρόν δεν μας ερμηνεύει αλλά μας καθοδηγεί. Μόνο που αυτή η καθημερινή μας πορεία είναι τυφλή, παράλογη και τραγικά γελοία. Ο Πίντερ δίνει μια δική του άποψη για το παράλογο. Παράλογος δεν είναι ο κόσμος, φαίνεται να ισχυρίζεται, κι αν είναι, δεν μπορώ να το ξέρω. Παράλογος είναι ο τρόπος που τον χρησιμοποιώ. Όμως αυτός ο τρόπος είναι ο τρόπος μου. Η σύγκρουση βρίσκεται στον αντικειμενικό χρόνο του κόσμου και στον υποκειμενικό χρόνο μου. Τραγικός είναι ο άνθρωπος γιατί έχει μνήμη. Τραγωδία είναι η Ιστορία. Οι άνθρωποι του Πίντερ διώκονται από τα γεγονότα τους. Γι΄ αυτόν, άλλο πράγμα είναι το γεγονός και άλλο η γνώση του γεγονότος. Ο Πίντερ αυτή τη στιγμή συλλαμβάνει και ερμηνεύει με τρόπο συνταρακτικό τον ευρωπαϊκό χρόνο. Η εποχή του είναι μια στιγμή ιστορικής απελπισίας, όπου οι μνήμες του παρελθόντος, αντί να καθαρίζουν, θολώνουν το πραγματικό πρόσωπο της Ευρώπης. Τα μεγάλα στηρίγματα της μνήμης, από κοινόχρηστα που ήταν, εκχυδαΐστηκαν και παραμόρφωσαν τον καθρέφτη, που δεν αντανακλά πια το πρόσωπό μας» (1973).